Theologie van het Lichaam

Paus Johannes Paulus II - De Theologie van het Lichaam (05.09.1979 - 28.11.1984)

1. 1e deel: de woorden van Christus
   1. Hoofdstuk 1: Christus verwijst naar ‘het begin’
      1. Wat wordt bedoeld met ‘begin’? (TvL 1:1-5[556])
         1. Genesis benaderend (TvL 2:1[582|1])
         2. Eerste scheppingsverhaal van de Mens (TvL 2:2 tot 2:6[582|2-6])
         3. Tweede scheppingsverhaal van de Mens (TvL 3:1 tot 3:3[583|1-3])
         4. Het perspectief van de ‘Verlossing van het lichaam’ (Romeinen 8:23) (TvL 3:4[583|4]; TvL 4:1 tot 4:5[584])
      2. De betekenis van de oorspronkelijke eenzaamheid (TvL 5:1)
         1. De dubbele context (TvL 5:1 tot 5:3[585|1-3])
         2. De mens op zoek naar zijn essentie (TvL 5:4 tot 5:6[585|4-5])
         3. Eenzaamheid en subjectiviteit (TvL 6:1 en 6:2[587|1-2])
         4. Eenzaamheid en betekenis van het lichaam (TvL 6:3 en 6:4[587|3-4]; TvL 7:1 en 7:2[588|1-2])
         5. Het alternatief tussen dood en onsterfelijkheid (TvL 7:3 en 7:4[588|3-4])
      3. De betekenis van de oorspronkelijke eenheid
         1. De eenheid van de twee (TvL 8:1 tot 8:3)
         2. Dimensies van homogeniteit (TvL 8:4; TvL 9:1)
         3. “Gemeenschap van personen” (TvL 9:2 en 9:3)
         4. “Vlees van mijn vlees’” (Genesis 2:23) (TvL 9:4 en 9:5; TvL 10:1)
         5. De eenheid wordt “één vlees” (TvL 10:2 tot 10:5)
      4. De betekenis van de oorspronkelijke naaktheid
         1. Inleidende bemerkingen naar aanleiding van Genesis 2:25 (TvL 11:1 en 11:2)
         2. De schaamte, een ‘grens’-ervaring (TvL 11:3 tot 11:6)
         3. Een poging tot reconstructie (TvL 12:1 en 12:2)
         4. Deelname aan de zichtbaarheid van de wereld (TvL 12:3)
         5. De innerlijke dimensie van het zien (TvL 12:4 en 12:5)
         6. Intimiteit: de verborgen betekenis van het zien (TvL 13:1)
      5. De mens in de dimensie van de gave
         1. De sponsale betekenis van het lichaam
            1. De schepping als gave (TvL 13:2 en 13:3)
            2. Gave en mens (TvL 13:4; TvL 14:1)
            3. De gave, mysterie van een zaligmakende oorsprong (TvL 14:2 tot 144)
            4. Ontdekking van de ‘sponsale’ betekenis van het lichaam (TvL 14:5 en 14:6)
            5. De ‘vrijheid van de gave’, fundament van de sponsale betekenis van het lichaam (TvL 15:1 en 15:2[625|1-2])
            6. Het ‘sponsale karakter’ van het lichaam en de openbaring van de persoon (TvL 15:3 en 15:4[625|3-4])
            7. De sponsale betekenis van het lichaam als vrucht van het geworteld zijn in de liefde (TvL 15:5[625|5]; TvL 16:1 en 16:2)
         2. Het mysterie van de oorspronkelijke onschuld
            1. Gave van het menselijk hart (TvL 16:3)
            2. Oorspronkelijke onschuld en bewustzijn van de sponsale betekenis van het lichaam (TvL 16:4 en 16:5)
            3. De onschuld, aan de basis van de uitwisseling van de gave (TvL 17:1 tot 17:3)
            4. Uitwisseling van de gave – Interpretatie van Genesis 2:25 (TvL 17:4 tot 17:6)
            5. Theologie van de oorspronkelijke onschuld (TvL 18:1 tot 18:3)
            6. De wortel van de ethos van het menselijk lichaam (TvL 18:4 en 18:5; TvL 19:1 en 19:2)
            7. Het fundament van het primordiale sacrament – Het lichaam als teken (TvL 19:3 tot 19:6)
      6. ‘Kennis’ en voortplanting (Genesis 4:1)
         1. Tussen armoede van de uitdrukking en diepte van de betekenis (TvL 20:1 tot 20:3)
         2. De ‘kennis’ als persoonlijk archetype (TvL 20:4 en 20:5; TvL 21:1)
         3. Vaderschap en moederschap als menselijke betekenis van de ‘kennis’ (TvL 21:2 tot 21:6)
         4. Kennis en bezit (TvL 21:7; Tvl 22:1 tot 22:4)
         5. De kennis sterker dan de dood (TvL 22:5 tot 22:7)
      7. Besluit: een integrale visie[6187] (TvL 23:1 tot 23:6[6187])
   2. Hoofdstuk 2: Christus doet een beroep op het menselijk hart
      1. In het licht van de Bergrede
         1. Matteüs 5:27,28 – “Alwie kijkt om te begeren” (TvL 24:1[6188|(1)])
         2. Matteüs 5:27,28 – Ethische betekenis (TvL 24:2 tot 24:4 § 1[6188|(2-4)])
         3. Matteüs 5:27,28 – Antropologische betekenis (TvL 24:4 § 2[6188|(4)]; TvL 25:1 en 25:2)
         4. Matteüs 5:27,28 duidt op een ruimere dimensie (TvL 25:3 tot 25:5)
      2. De mens van de begeerte (TvL 26:1 tot 26:3)
         1. De betekenis van de oorspronkelijke schaamte
            1. De twijfel over de gave (TvL 26:4 en 26:5)
            2. De mens, vervreemd van de oorspronkelijke liefde (TvL 27:1 en 27:2)
            3. De radicale verandering van de betekenis van de oorspronkelijke naaktheid (TvL 27:3 en 27:4)
            4. De ‘immanente’ schaamte (TvL 28:1 tot 28:3)
            5. De seksuele schaamte (TvL 28:4 tot 28:6)
         2. De onverzadigbaarheid van de eenwording
            1. De ontaarding van het geweten en de betekenis van de eenwording van het lichaam (TvL 29:1 tot 29:3)
            2. Een diepere dimensie van de schaamte (TvL 29:4 en 29:5; TvL 30:1 tot 30:4[6303|1-4])
            3. De betekenis van de ‘onverzadigbare éénwording’ (TvL 30:5 en 30:6[6303|5-6])
            4. Vanwaar komt de onverzadigbaarheid van de éénwording? (TvL 31:1 tot 31:4)
         3. De ontaarding van de sponsale betekenis van het lichaam
            1. Betekenis: ‘Maat van het hart’ (TvL 31:5 en 31:6)
            2. Bedreiging tegen de uitdrukking van de geest in het lichaam (TvL 32:1 tot 32:3)
            3. Verlies van de vrijheid van de gave (TvL 32:4 tot 32:6; TvL (6304|(1-2)|33:1 en 33:2))
            4. De innerlijke dimensie van het toebehoren (TvL (6304|(3-5)|33:3 tot 33:5))
      3. 3. Gebod en ethos (TvL 34:1 tot 34:5)
         1. Er is gezegd: “U zult geen echtbreuk plegen” (Matteüs 5:27)
            1. De geschiedenis van een volk (TvL 35:1 tot 35:5)
            2. De wetgeving (TvL 36:1 tot 36:4)
            3. De profeten (TvL 36:5 tot 36:6; TvL 17:1 en 37:2)
            4. Het Verbond (TvL 37:3 tot 37:6)
         2. “Ieder die begerig naar een vrouw kijkt”
            1. Verplaatsing van het zwaartepunt (TvL 38:1 tot 38:3)
            2. De wijsheidstraditie (TvL 38:4 tot 38:6)
            3. De innerlijke ingesteldheid van de mens van de begeerte (Sir 23:16:24) (TvL 39:1 en 39:2)
            4. De oproep van Christus om op de drempel van de blik te stoppen (TvL 39:3 tot 39:5)
            5. De begeerte: beknotting van een eeuwige oproep (TvL 40:1 tot 40:5; TvL 41:1[6293|1])
            6. De begeerte: ‘gemeenschap’ van personen versus ‘drift’ van de natuur (TvL 41:2 tot 41:6[6293|2-6])
         3. “Heeft in zijn hart al echtbreuk met haar gepleegd”
            1. De ‘sleutel’zin (TvL 42:1 tot 42:4)
            2. Een eerste lezing (TvL 42:5 tot 42:7; TvL 43:1)
            3. Een tweede lezing (TvL 43:2 tot 43:4)
            4. De zuiverheid van het hart als vervulling van het gebod (TvL 43:5 tot 43:7)
      4. Het ‘hart’: beschuldigd of geroepen? (TvL 44:1 tot 44:4)
         1. Veroordeling van het lichaam?
            1. Manicheïsme (TvL 44:5 en 44:6)
            2. Het adequate begrip (TvL 45:1 tot 45:3[6294|1-3])
            3. Antiwaarde of onvoldoende gewaardeerde waarde? (TvL 45:4 en 45:5[6294|4-5])
         2. Het ‘hart’ achterdochtig gemaakt?
            1. ‘De meesters van de achterdocht’ (TvL 46:1 tot 46:3)
            2. Essentiële divergentie (TvL 46:4 tot 46:6)
         3. Eros en ethos
            1. De eros als bron van de ‘erotiek’ (TvL 47:1 tot 47:3)
            2. De ethos als innerlijke kracht van de eros (TvL 47:4 tot 47:6)
            3. Het probleem van de erotische spontaneïteit (TvL 48:1 tot 48:5[6295])
      5. De ethos van de verlossing van het lichaam (TvL 49:1 tot 49:7)
      6. De zuiverheid als ‘leven naar de geest’
         1. ‘Zuiverheid’ en ‘hart’ (TvL 50:1 tot 50:4)
         2. ‘Lichaam’ en ‘geest’ volgens de Heilige Paulus (TvL 50:5; TvL 51:1 tot 51:4)
         3. ‘Werken van het vlees’ en ‘vrucht van de geest’ (TvL 51:5 en 51:6; Tvl 52:1 tot 52:3)
         4. Het ‘lichaam’ en de ‘vrijheid waarvoor Christus ons bevrijdt’ (TvL 52:4 en 52:5; TvL 53:1 tot 53:3)
         5. Zuiverheid: “zich hoeden voor de passies” of “het lichaam bewaren met heiligheid en respect”? (TvL 53:4 tot 53:6; TvL 54:1 tot 54:4)
         6. Analyse van de ‘Paulinische beschrijving van het lichaam’ (TvL 54:5 en 54:6; TvL 55:1 tot 55:7; TvL 56:1 § 1)
         7. De zuiverheid als deugd en als gave (TvL 56:1 § 2 tot 56:5; TvL 57:1 tot 57:3)
         8. Zuiverheid en wijsheid (TvL 57:4 tot 57:6)
      7. Het Evangelie van de zuiverheid van hart gisteren en vandaag
         1. Theologie van het lichaam (TvL 58:1 tot 58:7)
         2. Theologie en pedagogie (TvL 59:1 tot 59:7[6305|1-7])
      8. Appendix De ethos van het lichaam in de kunst en de media
         1. (TvL 60:1 tot 60:5; TvL 61:1 tot 61:4; TvL 62:1 tot 62:5; TvL 63:1 tot 63:7)
   3. Hoofdstuk 3 Christus verwijst naar de verrijzenis
      1. De verrijzenis van het lichaam als werkelijkheid van de ‘toekomstige wereld’
         1. De synoptici: “Hij is geen God van doden, maar van levenden’
            1. Het derde deel van de triptiek (TvL 64:1 tot 64:4; TvL 65:1)
            2. Getuigenis van de macht van de levende God (TvL 65:2 tot 65:7)
            3. De nieuwe betekenis van het menselijk lichaam (TvL 66:1 tot 66:4)
            4. Vergeestelijking (TvL 66:5; TvL 67:1 en 67:2)
            5. Vergoddelijking (TvL 67:3 tot 67:5; TvL 68:1 tot 68:6; TvL 69:1 tot 69:8)
         2. Paulinische interpretatie van de verrijzenis in 1 Korintiërs 15,42-49
            1. De Eindoverwinning op de dood (TvL 70:1 tot 70:4)
            2. De eerste en de laatste Adam (TvL 70:5 tot 70:8; TvL 71:1 tot 71:6; TvL 72:1 tot 72:7)
      2. Onthouding omwille van het Rijk der Hemelen
         1. De woorden van Christus in Matteüs 19:11-12
            1. De woorden van Christus en de regel om ze te begrijpen (TvL 73:1 tot 73:5)
            2. Drie soorten ‘eunuchen’: waarvoor? (TvL 74:1 tot 74:5)
            3. De onthouding omwille van het Rijk der Hemelen en ‘de vruchtbaarheid van de Geest’ (TvL 74:6; TvL 75:1 tot 75:4)
            4. De uitdrukking ‘omwille van het Koninkrijk der Hemelen’ wijst op de motivatie (TvL 76:1 tot 76:6)
            5. Onthouding en huwelijk – Roeping van de ‘historische’ Mens (TvL 77:1 tot 77:4[1854|(1-4)])
            6. Juist begrip van de ‘superioriteit’ van de onthouding omwille van het Rijk der Hemelen (TvL 77:5 en 77:6[1854|(5-6)]; TvL 78:1 tot 78:5[2581|1-5])
            7. Onthouding omwille van het Koninkrijk – Tussen onthechting en liefde (TvL 79:1 tot 79:9)
            8. De sponsale betekenis van het lichaam als fundament van de oproep van Christus tot onthouding (TvL 80:1 tot 80:7; TvL 81:1 en 81:2)
            9. Een onthechting die een bevestiging is (TvL 81:3 tot 81:7)
         2. Het inzicht van Paulus over het verband tussen maagdelijkheid en huwelijk
            1. De verklaring van Christus en de leer van de apostelen (TvL 82:1 tot 82:6)
            2. De argumentatie van Paulus (TvL 83:1 tot 83:10; TvL (6537|1-9|84:1 tot 84:7))
            3. ‘Zondige begeerte’ en ‘gave van God’ (TvL (6537|8-9|84:8 en 84:9); TvL 85:1 tot 85:10)
      3. De verlossing van het lichaam (TvL 86:1 tot 86:8)
2. 2e Deel: Het Sacrament
   1. Hoofdstuk 1 De dimensie van het verbond en de genade
      1. Efeziërs 5:21-33
         1. Inleiding en verbinding
            1. De tekst van Efeziërs 5:21-33 (TvL 87:1)
            2. Efeziërs 5:21-33 en de woorden van Christus (TvL 87:2)
            3. Efeziërs 5:21-33: twee betekenissen van het woord ‘lichaam’ (TvL 87:3)
            4. Spreekt Efeziërs 5:21-33 over de sacramentaliteit van het huwelijk? (TvL 87:4)
            5. Sacrament en lichaam (TvL 87:5)
            6. Oriëntatie van de volgende analyses (TvL 87:6)
         2. Gedetailleerde analyse
            1. Efeziërs 5:21-33 in de globale context van de brief aan de Efeziërs (TvL 88:1)
            2. Het mysterie van Christus en de roeping van de christen (TvL 88:2)
            3. De sfeer van het leven van de christelijke gemeenschap (TvL 88:3)
            4. Richtlijnen voor de gemeenschap van het gezin (TvL 88:4 en 88:5)
            5. De echtgenoten: “Wederzijds onderdanig uit ontzag voor Christus” (TvL 89:1 tot 89:4[6306|1-4])
            6. Analogie en mysterie (in het fundament van de sacramentaliteit van het huwelijk) (TvL 89:5 tot 89:8[6306|5-8]; TvL 90:1 tot 90:4)
            7. Een bijkomend aspect van de analogie: hoofd en lichaam (TvL 90:5 en 90:6; TvL 91:1 tot 91:4)
            8. Twee subjecten of één enkel? (TvL 91:5 tot 91:8; TvL 92:1)
            9. “…zoals ze hun eigen lichaam liefhebben” (Efeziërs 5:28) (TvL 92:4 tot 92:8)
            10. “Dit geheim is groot” (TvL 93:1 tot 93:7)
      2. Sacrament en geheim
         1. Het voor eeuwig verborgen geheim geopenbaard en werkzaam in Christus (TvL 94:1 tot 94:5)
         2. De analogie met de sponsale liefde (TvL 94:6 tot 94:8; TvL 95:1 tot 95:3)
         3. Jesaja en de brief aan de Efeziërs (TvL 95:4 tot 95:7)
         4. De werkelijkheid van de gave, de betekenis van de genade (TvL 95b:1 tot 95b:7)
         5. Het huwelijk als primordiaal sacrament (TvL 96:1 tot 96:7; TvL 97:1)
         6. ‘Het sacrament van de verlossing’ (TvL 97:2 tot 97:5)
         7. Het huwelijk als beeld en als sacrament van het Nieuwe Verbond (TvL 98:1 tot 98:5)
         8. De sacramenten van de Kerk (TvL 98:6 tot 98:8; TvL 99:1 tot 99:3)
      3. Sacrament en ‘Verlossing van het lichaam’
         1. Het Evangelie
            1. De woorden van Christus en het geheim van de verlossing (TvL 99:4 en 99:5)
            2. Het sacrament van de verlossing en de onontbindbaarheid van het huwelijk (TvL 99:6 en 99:7; TvL 100:1 tot 100:4)
            3. Het sacrament: gegeven als genade en toegekend als ethos (TvL 110:5 tot 100:7; TvL 101:1 tot 101:3
            4. Het sacrament: oproep tot het ‘leven volgens de Geest’ (TvL 101:4 tot 101:6
            5. Sacrament en eschatologische hoop van de ‘verlossing van het lichaam’ (TvL 101:7 tot 101:11)
         2. De brief aan de Efeziërs
            1. De sponsale en verlossende betekenis van de liefde (TvL 102:1 tot 102:4)
            2. De verlossing van het lichaam en het ‘sacrament van de Mens’ (TvL 102:5 tot 102:8)
   2. Hoofdstuk 2 De dimensie van het teken
      1. ‘Taal van het lichaam’ en de werkelijkheid van het teken
         1. De echtelijke belofte (TvL 103:1 tot 103:7)
         2. ‘Het profetisme van het lichaam’ (TvL 104:1 tot 104:9)
         3. ‘De taal van het lichaam’ in de waarheid herlezen (TvL 105:1 tot 105:6[8253])
         4. ‘De taal van het lichaam’ en de begeerte van het vlees (TvL 106:1 tot 106:5; TvL 107:1 en 107:2)
         5. ‘De taal van het lichaam’ en ‘de hermeneutiek van het sacrament’ (TvL 107:3 tot 107:6)
      2. Het Hooglied
         1. Genesis samenvattend: prachtig (TvL 108:1 tot 108:8; Tvl 109:1 en 109:2)
         2. ‘Mijn zuster, mijn bruid’ (TvL 109:3 tot 109:6. TvL 110:1 tot 110:4)
         3. ‘Een gesloten hof, een verzegelde bron’ (TvL 110:5 tot 110:9. TvL 111:1 tot 111:6)
         4. Eros of agapè? (TvL 112:1 tot 112:5; TvL 113:1 tot 113:6)
      3. Wanneer de ‘taal van het lichaam’ de taal van de liturgie wordt (overwegingen op het boek Tobit)
         1. Het huwelijk van Tobias en Sara (TvL 114:1 tot 114:7[6320])
         2. De liefde als beproeving (TvL 115:1 tot 115:6)
         3. Het gebed van de nieuwe echtgenoten (TvL 116:1 tot 116:5[6321|(1-5)])
         4. Wanneer de taal van de liturgie ‘taal van het lichaam’ wordt (TvL 117:1 tot 117:6)
         5. Het sacramenteel teken: ‘Mysterie’ en ‘Ethos’ (TvL 117b:1 tot 117b:6[6322])
   3. Hoofdstuk 3 Hij heeft de wet gegeven van het leven als hun erfenis
      1. Het ethisch probleem
         1. De morele norm en de waarheid van de ‘taal van het lichaam’ (TvL 118:1 tot 118:6[6632]; TvL 119:1 en 119:2[6813|1-2])
         2. De juistheid van de norm en haar ‘uitvoerbaarheid’ (TvL 119:3 tot 119:5[6813|3-5]; TvL 120:1 tot 120:6§2[6994|1-6])
         3. Verantwoord ouderschap (TvL 120:6§3 en 4[6994|7]; TvL 121:1 tot 121:6[6155]; TvL 122:1 tot 122:3[6995|(1-3)])
         4. De waarheid van de ‘taal van het lichaam’ en het kwaad van de anticonceptie (TvL 122:4 en 122:5[6995|(4-5)]; TvL 123:1 tot 123:8[6998])
         5. Ethische vruchtbaarheidsregeling (de primauteit van de deugd) (TvL 124:1 tot 124:6[6999])
         6. Ethische vruchtbaarheidsregeling: persoon, natuur en methode (TvL 125:1 tot 125:7)
      2. Schets van echtelijke spiritualiteit
         1. De krachten die voortvloeien uit de sacramentele ‘consecratie’ (TvL 126:1 tot 126:5; TvL 127:1 tot 127:3)
         2. Analyse van de deugd van onthouding (TvL 127:4 en 127:5; TvL 128:1 tot 128:6; TvL 129:1[6307|1])
         3. Onthouding tussen ‘opwinding’ en ‘emotie’ (TvL 129:2 tot 129:6[6307|2-6]; TvL 130:1 tot 130:5)
         4. De gave van de eerbied (TvL 131:1 tot 131:6; TvL 132:1 tot 132:6)
3. Besluit (TvL 133:1 tot 133:4)

• Appendix: 02-02-1968 - Karol Wojtila: Memorandum van Krakau[6986], De fundamenten van de kerkelijke leer aangaande de principes van het huwelijksleven.

Uitgaven:

• Johannes Paulus II: De theologie van het lichaam - De menselijke liefde in het goddelijke plan. Inleiding door Yves Semen. Voorwoord door: kardinaal Marc Ouellet, kardinaal Wim Eijk en aartsbisschop Jozef De Kesel. Betsaida, 2016. ISBN:9789491991271
• John Paul II, Translation: Michael Waldstein, Man and Woman He Created Them: A Theology Of The Body (Paperback) Publisher: Pauline Books & Media; 2006 edition (October 1, 2006) ISBN 9789491991271
• Johannes Paul II., Norbert und Renate Martin (Hrsg.): Die menschliche Liebe im göttlichen Heilsplan. Eine Theologie des Leibes. Mittwochskatechesen von 1979 – 1984. 2. Auflage. Fe-Medienverlag, 2008, ISBN 9789491991271.;
• "La théologie du corps" de Jean Paul II : édition de référence par Yves Semen cerf, 2014, ISBN 9789491991271

• In liefde verenigd : menselijke relaties en de 'Theologie van het lichaam' van Paus Johannes Paulus II / Dankers, Simon - Oegstgeest : Colomba, 2009. - 119 p. - ISBN 9789491991271
• "Inleiding op de "Theologie van het lichaam" / Van Aken, Stefan ; Van Aken-de Graaf, Lisette In : Communio (Nederlandse editie), jrg. 31(2006), p. 299-306
• Menselijke liefde in het plan van God : een kennismaking met de "Theologie van het lichaam" / Van Aken, Stefan ; Van Aken-de Graaf, Lisette - Vogelenzang : Tiltenberg, 2011. - 79 p. - (Tiltenberg Studies ; 6). - ISBN 978.1.4476.7443.6
• Lichaam en Geest van Christus: de theologie van de kerk en de Heilige Geest / Van de Beek, A. - Zoetermeer : Meinema, 2012. - 556 p. - ISBN 978.90.2114910.1