7. De relatie tussen geloof en cultuur (GS, 53-62)

Dierbare broeders en zusters, goedemorgen en welkom!

Het Tweede Vaticaans Concilie kon niet voorbijgaan aan de cultuur en haar verhouding tot het christelijk geloof. Het behandelt dit onderwerp in het tweede hoofdstuk van het tweede deel van de constitutie Gaudium et Spes[575|+70].

De katholieke Kerk heeft er altijd zorg voor gedragen de verkondiging van het Evangelie te verbinden met de oprichting van allerlei vormen van onderwijs, gericht op de menselijke, culturele en geestelijke vorming van mannen en vrouwen op alle continenten. Zoals bekend zijn de middeleeuwse universiteiten ontstaan vanuit het hart van de Kerk. Zij hebben een beslissende bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van de westerse beschaving. Tegelijk roept de vooruitgang van cultuur en wetenschap steeds nieuwe en diepgaandere vragen op. Die dagen gelovigen uit om rekenschap af te leggen van hun geloof. (1 Pt. 3, 15-17)[[b:1 Pt. 3, 15-17]] Bovendien dragen de verschillende uitingen van cultuur, als uitdrukking van de geestelijke dimensie van de mens, ertoe bij dat mensen zich openstellen voor de blijvende vragen naar de zin van de wereld en van het menselijk bestaan. Zo bereiden zij de weg voor de ontvangst van het Evangelie van Jezus Christus.

De verhouding tussen geloof en cultuur vindt haar diepste grondslag in de menswording. Als het goddelijke Woord vlees is geworden en onder ons is komen wonen (Joh. 1, 14)[[b:Joh. 1, 14]], dan is ook het geloof een werkelijkheid die gestalte krijgt in het concrete menselijke bestaan, verweven met de cultuur waarin het leeft. Het geloof is bovendien geroepen om cultuur te worden: om de mens te bereiken in zijn eigen leefwereld, met zijn menselijke taal, tradities, religieus besef, kunst en poëzie, denken en wetenschap. Zoals de heilige Johannes Paulus II graag herhaalde: ‘Een geloof dat geen cultuur wordt, is een geloof dat niet ten volle is aanvaard, niet volledig is doordacht en niet trouw wordt beleefd.’ Tot de deelnemers aan het nationale congres van de kerkelijke beweging tot inzet voor de cultuur (MEIC)[[9991]]

Het geloof kan in iedere cultuur gestalte krijgen, omdat het zich niet uitsluitend met één bepaalde cultuur vereenzelvigt. Het vindt er zijn plaats en vormt haar van binnenuit om naar het beeld van Jezus Christus, door de liefde, de dienstbaarheid en de kinderlijke erkenning van God als Vader. Zo herkent de Kerk in de verschillende culturen wat goed, mooi en waar is, om daarin de boodschap van het Evangelie gestalte te geven en door te geven. Tegelijkertijd benadrukt het Concilie dat de Kerk gezonden is naar alle volkeren, in alle tijden en op alle plaatsen. Daarom is zij niet onlosmakelijk verbonden met één bepaald volk, één natie, een bepaalde levenswijze of met oude of nieuwe gewoonten. Zij blijft trouw aan haar eigen traditie, maar is zich ook bewust van haar universele zending. Juist daarom kan zij in verbondenheid treden met verschillende culturen. Die ontmoeting vormt een wederzijdse verrijking, zowel voor de Kerk als voor de culturen waarmee zij in contact komt. vgl: Gaudium et Spes, 58[[[575|58]]]

De Kerk bevordert de cultuur omdat zij op zichzelf een waardevol goed is, dat ten dienste staat van de mens en van de vervulling van zijn roeping op aarde. Daarom spoort Gaudium et Spes[575] de internationale gemeenschap ertoe aan ervoor te zorgen dat iedereen toegang krijgt tot de fundamentele culturele verworvenheden, door analfabetisme en gebrek aan onderwijs te overwinnen. Iedereen die de bekwaamheid bezit om hoger onderwijs te volgen, moet daartoe ook daadwerkelijk de mogelijkheid krijgen. Dat stelt het Concilie met overtuiging. Bovendien is het ‘de plicht van allen ervoor te zorgen dat de eigen en noodzakelijke deelname van vrouwen aan het culturele leven wordt erkend en bevorderd’. Gaudium et Spes, 60[[575|60]]

Daarnaast onderstreept Gaudium et Spes[575] de noodzaak om het onderwijs te richten op een zekere eenheid van kennis, ook al maken de veranderende levensomstandigheden dit steeds moeilijker. vgl: Gaudium et Spes, 61[[[575|61]]] Christenen moeten de eersten zijn die zich inspannen om deze samenhang van kennis en wijsheid te verwezenlijken, allereerst in hun eigen leven. Hoewel zij door de Openbaring antwoorden hebben ontvangen op de grote levensvragen, ontslaat dit hen niet van de opdracht zich geduldig intellectueel en cultureel te blijven vormen. Integendeel, hun menselijke en wetenschappelijke kennis moet gelijke tred houden met de inhoud van hun geloof. Hun geloof vraagt om voortdurende verdieping, in elke fase van hun leven en in samenhang met hun groeiende kennis en inzicht.

Het Concilie richt zich in het bijzonder tot de theologen: ‘Zij die zich toeleggen op de theologische wetenschappen (...) moeten ernaar streven samen te werken met mensen die uitblinken in andere wetenschappen, door hun krachten en inzichten te bundelen. Terwijl het theologisch onderzoek streeft naar een diepgaande kennis van de geopenbaarde waarheid, mag het het contact met de eigen tijd niet verwaarlozen. Zo kan het mensen die deskundig zijn op de verschillende kennisgebieden helpen om tot een vollediger begrip van het geloof te komen’. Gaudium et Spes, 62[[575|62]]

Broeders en zusters, de constitutie Gaudium et Spes[575] roept ons op ons geloof niet te beleven vanuit een houding van tegenstelling of vijandigheid tegenover de wereld, de cultuur en de menselijke uitingen daarvan. Integendeel, zij spoort ons aan met deze woorden: ‘De gelovigen moeten dus in zeer nauwe verbondenheid leven met de mensen van hun tijd en zich inspannen om hun manier van denken en voelen, zoals die in de cultuur tot uitdrukking komt, ten volle te begrijpen.’ Gaudium et Spes, 62[[575|62]]

Een volwassen en verantwoorde verbondenheid tussen geloof en cultuur is dan ook noodzakelijk om trouw te blijven aan onze christelijke roeping. Die verbondenheid is evenzeer nodig om in de wereld op een geloofwaardige manier van ons geloof te getuigen en het aan anderen door te geven.