Munus en potestas en de bisschopswijding

De vragen die we in deze lezing zullen bespreken, zijn momen­teel bij­zon­der actueel, zowel door de vragen die door de synode over synodali­teit zijn opge­wor­pen, als door de door de Pries­ter­broe­der­schap van de heilige Pius X voor­ge­no­men bis­schops­wij­dingen. Dat alles raakt aan de communio binnen de Kerk.

Het begrip Communio is door de Con­gre­ga­tie voor de Ge­loofs­leer in 1992 de kern genoemd voor het verstaan van de ecclesio­lo­gie van het Tweede Vati­caans Concilie en het is door dit Di­cas­te­rie dan ook tot uitgangs­punt geno­men voor een spe­ci­fiek do­cu­ment, “Communionis notio[306]”. Communio duidt aan dat de gelo­vi­gen een ge­meen­schap vormen, met eigen kenmerken die in de Dogma­tische Con­sti­tu­tie Lumen Gentium[617] van het Tweede Vati­caans concilie nader wor­den be­schre­ven. Een be­lang­rijk aspect van die communio is dat alle gelo­vi­gen, ook de leken, deel hebben aan de zen­ding van de kerk, reeds op grond van hun doopsel en vormsel: “Het apos­to­laat van de leken is een deelname aan de heilszen­ding van de Kerk, tot welk apos­to­laat allen door de Heer door doopsel en vormsel wor­den af­ge­vaar­digd.” 2[[617|33]] Apostolicam Actuositatem, 2[[653|2]] Onder apos­to­laat wordt iedere inzet verstaan die de wereld op Christus richt. vgl: Apostolicam Actuositatem, 2[[[653|2]]] Leken kunnen bovendien door de hiërarchie ge­roe­pen wor­den om bepaalde taken te ver­rich­ten, waarvoor zij een zen­ding krijgen. vgl: Lumen Gentium, 34[[[617|34]]] Aan de ene kant is er dus de afvaar­diging die zij ont­van­gen door de sacra­menten van doopsel en vormsel, aan de andere kant is er de zen­ding van­wege de hiërarchie die de uit­oefe­ning van taken invoegt, zodat die in communio en in naam van de Kerk wor­den verricht. Iets derge­lijks geldt ook voor het gewijde ambt en in het bij­zon­der voor het bis­schops­ambt, zoals we zullen zien.

Tege­lijker­tijd doet momen­teel zich het feit voor dat de Pries­ter­broe­der­schap van de heilige Pius X het als geoorloofd ziet om bis­schop­pen te gaan wij­den, zon­der mandaat van de paus, hoewel het ker­ke­lijk wet­boek bepaalt dat zowel de bis­schop die de wij­ding toedient als degene die de wij­ding ont­vangt een excom­mu­ni­ca­tie oploopt die aan de Apos­to­lische Stoel is voorbe­hou­den. vgl: Episcopus qui sine pontificio mandato aliquem consecrat in Episcopum, itemque qui ab eo consecrationem recipit, in excommunicationem latae sen­tentiae Sedi Apostolicae reservatam incurrunt.[[[30|1387]]] De Pries­ter­broe­der­schap geeft ener­zijds aan het ambt van Petrus en de paus te erkennen, ander­zijds niet aan deze bepa­lin­gen te hoeven gehoor­za­men van­wege de situatie van de kerk. Zoals we zullen zien heeft deze opvat­ting van de Pries­ter­broe­der­schap te maken met een visie op de communio en de bete­ke­nis van de bis­schops­wij­ding, de ver­hou­ding van wij­ding en juris­dic­tie, zoals die door het tweede Vati­caans concilie wordt geleerd.

De drie munera Christi
De Dogma­tische Con­sti­tu­tie Lumen Gentium han­teert een sche­ma­tische indeling van de voor­naamste taken van Jezus Christus die door en in de Kerk wor­den uit­geoe­fend, name­lijk de drie "munera Christi": de pries­ter­lijke (heiligende) taak of gave, de profe­tische (ver­kon­di­gende) taak of gave en de ko­nin­klij­ke of her­der­lijke (bestuur­lijke) taak of gave. Het woord “munus” kan dus zowel taak als gave betekenen, het gaat immers om wat in de sacra­menten wordt doorge­ge­ven, een geschenk of gave die tege­lijk een opdracht is, een taak. Deze indeling wordt gebruikt als een structuur­prin­ci­pe en komt steeds weer opnieuw terug als de Con­sti­tu­tie de taken beschrijft eerst van alle gelo­vi­gen, daarna van de bis­schop­pen (LG 24-27)[617|24-27], de pries­ters (LG 28)[617|28], de diakens (LG 29)[617|29] en van de leken (LG 34-36)[617|34-36]. Aldus wordt de deelne­ming van alle leden van het volk van God aan de zen­ding van Christus aangeduid. Zo komt dui­de­lijk naar voren dat alle gelo­vi­gen de zen­ding van Christus vervullen en dat ieder op zijn eigen wijze en op zijn eigen plaats ge­roe­pen is om daaraan deel te hebben. Naast het eigene van iedere roe­ping wordt zo ook het gemeen­schap­pe­lijke - en daar­mee de communio van alle gelo­vi­gen - be­klem­toond: allen hebben deel aan de ene zen­ding van Christus.

Binnen de katho­lieke theo­lo­gie was deze beschrij­ving van de drie "munera Christi" binnenge­ko­men door een pro­tes­tant die katho­liek gewor­den was: de negen­tien­de-eeuwse hoog­le­raar canoniek recht George Phillips (1804-1872). In pro­tes­tantse publi­ca­ties was deze drie­de­ling gebruikt om de vol­machten (potestates) aan te dui­den die Jezus na zijn ver­rij­ze­nis aan de ambts­dra­gers van de Kerk had over­ge­dragen. Phillips gaf hier een katho­lieke wen­ding aan na zijn beke­ring tot het katho­li­cisme, door te schrijven en te on­der­richten dat deze volmach­ten door Christus aan de paus, Christus’ plaatsbekle­der op aarde, waren toe­ver­trouwd en dat deze machten door de paus "als door een kanaal" door­stro­men naar alle leden van de Kerk. Zie hierover L. SCHICK, "Die...Zie hierover L. SCHICK, "Die Tria-Munera in den Schrif­ten George Phillips und in den Doku­menten des II. Vatika­nische Konzils - Ein Vergleich -", in: Oesterreichisches Archiv für Kirchen­recht 32(1981), pp. 59-78, m.n. pp. 62-65.69.77. Hier valt tege­lijk het be­lang­rijke verschil op met de leer van het tweede Vati­caans concilie, dat welis­waar de drie­de­ling van Phillips overneemt, maar niet als iets dat wordt gegeven door de paus, maar in de sacra­menten en niet als vol­macht (potestas) maar als gave (munus). De ver­wij­zing naar het werk van Phillips kan dus een bron van ver­war­ring wor­den, een ver­war­ring die we inder­daad zullen zien in de bena­dering van de Pries­ter­broe­der­schap van de H. Pius X, waarover later meer. Voor de bete­ke­nis van de drie munera in het tweede Vati­caans concilie moeten we eer­der terug­gaan naar de heilige Schrift. Jezus Christus komt daarin naar voren als pries­ter, koning en profeet en de eerste Petrus­brief spreekt de gelo­vi­gen in die­zelfde geest aan: “Gij zijt een uit­ver­ko­ren geslacht, een ko­nin­klijk pries­ter­schap, een heilige natie, Gods eigen volk” (1 Pt. 2,9)[b:1 Pt. 2,9]. (Openb. 1, 5-6)[[b:Openb. 1, 5-6]] Het concilie is niet gebaseerd op een bepaalde theoloog of canonist, maar veeleer op dat Bijbelse fun­dament.

De sacra­mentali­teit van de bis­schops­wij­ding
Een van de meest plech­tige uit­spra­ken van het tweede Vati­caans concilie gaat over de bis­schops­wij­ding. LG 21[617|21] leert op plech­tige wijze (“Docet autem Sancta Synodus”) dat door de bis­schops­wij­ding de vol­heid van het wij­dings­sa­cra­ment wordt meege­deeld. vgl: “Episcopus, plenitudine sacra­menti Ordinis insignitus...”, LG 26.[[[617|26]]] Daar­mee heeft dit concilie aange­ge­ven dat de bis­schops­wij­ding sacra­menteel is én de vol­heid verleent van het wij­dings­sa­cra­ment waaraan op onder­ge­schikte wijze de pries­ter in de graad van het pries­ter­schap (LG 28)[617|28] en de diaken, gewijd “ad ministerium” (voor het dienst­werk, LG 29)[617|29], deel­heb­ben.

Deze vast­stel­ling was uitermate be­lang­rijk omdat het sacra­men­tele karakter van de bis­schops­wij­ding en de diaken­wij­ding tot dan toe soms wer­den betwijfeld en diaken­wij­ding en bis­schops­wij­ding dan slechts wer­den gezien als gelegen­heid waarbij ju­ris­dic­tio­nele bevoegd­he­den wer­den verleend. G. van Noort schreef in zijn com­men­taar De Sacra­mentis (1930) dat de mening die de bis­schops­wij­ding voor sacra­menteel hield, de meest gang­ba­re was. Tege­lijk gaf hij aan dat meer­de­ren (“plures”) van mening waren dat presbyteraat en epis­co­paat twee on­der­schei­den wij­dingen waren, waar­mee hij vermoe­de­lijk bedoelde dat ze door die auteurs niet wer­den gezien als een gradueel ver­schil­lende deelname aan het ene wij­dings­sa­cra­ment. Dat de diaken­wij­ding sacra­menteel is, hield Van Noort voor “theologice certa” (theo­lo­gisch zeker), maar de bekende hoog­le­raar aan de Pau­se­lijke Uni­ver­si­teit Gregoriana prof. dr. Jean Beyer s.j. zag dat in het decennium vóór het tweede Vati­caans concilie nog anders. G. VAN NOORT, J.P. VERHAAR,...G. VAN NOORT, J.P. VERHAAR, Tractatus de sacra­mentis II (Paul Brand, Hilversum, 1930), nn. 210-213, pp. 140-143; J. BEYER, De diaconatu animadversiones, in : Periodica 69(1980), pp. 441-460 ; IDEM, Nature et position du Sacerdoce, in : Nouvelle Revue Théologique 78(1954), pp. 356-373. 469-480.

De uit­spraak van het Tweede Vati­caans concilie over de bis­schops­wij­ding noemt als basis voor het gezag binnen de kerk en de daar­mee verbon­den macht: het ont­van­gen wij­dings­sa­cra­ment. Lumen Gentium[617] sluit uit dat de bis­schops­wij­ding slechts een ceremoniële verle­ning van juris­dic­tie-vol­machten door de ker­ke­lijke over­heid is. Lumen Gentium[617] noemt de macht die door de gewijde be­die­naren wordt uit­geoe­fend “sacra potestas” (LG 27)[617|27] en geeft aan dat de pries­ter door het wij­dings­sa­cra­ment wordt gewijd om het Evan­ge­lie te ver­kon­di­gen, de gelo­vi­gen te wei­den en de god­de­lijke ere­dienst te vieren. (LG 28)[617|28]

Munus en potestas
De pries­ter­lijke en bis­schop­pe­lijke bevoegd­he­den vin­den dus een zekere basis in het ont­van­gen wij­dings­sa­cra­ment. Maar niet de gehele bis­schop­pe­lijke bevoegd­heid wordt alleen door het wij­dings­sa­cra­ment verleend. Lumen Gentium 21[617|21] maakt on­der­scheid tussen de drie “munera” (gaven of taken; munus sanctificandi, munus docendi, munus regendi) en de “potestas” (macht) die van nature (“natura sua”) alleen “in hierarchica communione” kan wor­den uit­geoe­fend (LG 21, 2[617|21] vgl: 22,1[[[617|22]]] Het woord munus wordt gebruikt om aan te dui­den wat door het sacra­ment wordt verleend. Dat wordt door Lumen Gentium 21[617|21] om­schre­ven als: het door­ge­ven van de gave van de heilige Geest (“donum spirituale tradi­derunt”) of ook: de mede­de­ling van de genade van de heilige Geest en de verle­ning van het heilig (onuitwis­baar) merkteken (“...gratiam Spiritus Sancti ita conferri et sacrum characterem ita imprimi...”) . Door de handopleg­ging en het wij­dings­ge­bed wordt een heilig merkteken zo ingeprent dat de bis­schop­pen als Christus de Leraar, de Herder en de Hoge­pries­ter kunnen optre­den en in Zijn persoon kunnen han­de­len (LG 21, 22 in fine)[617|21-22]. Het gaat bij de munera die in de wij­ding wor­den doorge­ge­ven dus om gees­te­lij­ke gaven voor het ver­rich­ten van bepaalde taken, om een gelijk­vormig wor­den aan Christus. Het on­der­scheid tussen munus en potestas is om aan te geven dat het bij de sacra­menteel doorge­ge­ven munus niet gaat om een macht die gereed is voor gebruik (“potestas ad actum expedita”), aldus de aan Lumen Gentium[617] toe­ge­voegde Nota Explicativa Praevia[740] (n. 2)[[740|+6]]

Dit exposé over de ver­hou­ding van wij­ding en juris­dic­tie, munus en potestas, heeft een bij­zon­der belang voor de dialoog met de Oosterse kerken. De bena­dering van het Concilie onder­streept het belang van het sacra­men­tele aspect als basis voor het han­de­len met bis­schop­pe­lijke macht; die macht kan name­lijk niet uit­slui­tend wordt terugge­voerd op een verle­ning van juris­dic­tie door de paus. Tege­lijker­tijd krijgt daardoor het begrip “communio hierarchica”, dat de nood­zaak van ge­meen­schap met de paus en het bis­schop­pen­col­lege aanduidt, een grote en centrale bete­ke­nis in de visie van het Concilie op kerk en bis­schops­ambt. Vgl. hierover : G. GHIRLANDA,...Vgl. hierover : G. GHIRLANDA, “Hierarchica communio“. Significato della formule nella “Lumen Gentium”, Analecta Gregoriana, vol. 216 (Rome, Università Gregoriana Editrice, 1980). Bijv. Pp. 2-3 en passim.

Communio hierarchica
Om de munus tot een concrete macht te laten wor­den is de communio nodig. Als de paus geen communio verleent, kunnen bis­schop­pen niet in hun ambt wor­den opgeno­men (LG 24 einde)[617|24]. Het is door de sacra­men­tele wij­ding en de hierarchische communio met de paus, hoofd van het bis­schop­pen­col­lege, en met de leden van dat college, dat een bis­schop lid wordt van het Bis­schop­pen­col­lege (“Membrum Corporis epis­co­palis aliquis constituitur vi sacra­mentalis consecrationis et hierarchica communione cum Collegii Capite atque membris”, LG 22, 1[[617|22]]. Lumen Gentium[617] gebruikt de uitdruk­king “communio hierarchica” als het gaat over de bis­schop of het bis­schop­pen­col­lege in hun ge­meen­schap met de paus, welke communio volgens de Nota Explicativa Praevia n. 4[740|+8] een nood­za­ke­lijke voor­waarde is voor het han­de­len - het uit­oefe­nen van macht - door een bis­schop of bis­schop­pen­con­fe­ren­tie. vgl: Lumen Gentium, 21,22[[[617|21.22]]] vgl: Christus Dominus, 5[[[646|5]]] Het concilie on­der­scheidt hiermee een sacra­menteel-onto­lo­gisch aspect dat niet kan wor­den uit­geoe­fend zon­der een canoniek-juri­dische bepaling of verle­ning. vgl: Nota Explicativa Praevia, n. 2 en N.B. In het N.B. geeft de Nota aan dat vragen over gel­dig­heid of geoorloofd­heid van de uit­oefe­ning van de munus (m.n. bij de ge­schei­den Oosterse kerken) buiten be­schou­wing wor­den gelaten.[[[740|+6+9]]] Het is dus dui­de­lijk dat de munus dui­de­lijk on­der­schei­den moet wor­den van de potestas. Zo ont­vangt de wij­de­ling de gees­te­lij­ke gaven, de ge­lijk­vor­mig­heid aan Jezus Christus in de bis­schops­wij­ding, door de benoe­ming die de paus hem verleent wordt hij bis­schop van een bepaald bisdom of ont­vangt hij een andere aan­stel­ling waardoor de munus tot concrete potestas wordt.

De opvat­ting van de Pries­ter­broe­der­schap van de H. Pius X
Het juiste begrip van de munera die in de wij­ding wor­den meege­deeld, speelt een rol in de ver­de­di­ging van de bis­schops­wij­dingen zon­der pau­se­lijk mandaat die de Pries­ter­broe­der­schap van de H. Pius X (FSSPX) wil laten toedienen. In de redene­ring van de Pries­ter­broe­der­schap zou­den die wij­dingen niet schis­ma­tiek zijn en zou door die wij­ding niet de excom­mu­ni­ca­tie wor­den opgelopen die het canoniek recht in zo’n geval voorziet, omdat niet de juris­dic­tie wordt verleend die van de paus moet komen. Degenen die deze wij­dingen wél schis­ma­tiek vin­den zou­den volgens deze pries­ter­broe­der­schap uit­gaan van de bewe­ring van Lumen Gentium 21[617|21] die volgens haar niet overeen­komt met de tra­di­tio­nele leer van de Kerk:

Volgens de Pries­ter­broe­der­schap wordt in LG 21[617|21] dus geleerd dat de bis­schops­wij­ding zowel de wij­dings­macht als de juris­dic­tie­macht mee­deelt. Deze uit­spraak zou tegen de tra­di­tio­nele leer van de kerk zijn. Deze stel­ling­name vanuit de Pries­ter­broe­der­schap gaat dus voorbij aan het on­der­scheid tussen munus en potestas, dat in de Nota Explicativa Praevia[740] nog eens wordt toe­ge­licht als zijnde on­der­schei­den. De Pries­ter­broe­der­schap geeft dus - ten onrechte! - aan dat Lumen Gentium[617] een niet-katho­lieke leer weergeeft omdat het concilie­do­cu­ment juris­dic­tie en wij­ding niet zou on­der­schei­den! Een excom­mu­ni­ca­tie wordt, volgens de Pries­ter­broe­der­schap, alleen opgelopen door het zich toe-eigenen van juris­dic­tie in strijd met de wil van de paus, maar dat zou bij de bis­schops­wij­dingen binnen FSSPX niet het geval zijn. “Nu hangt in de Kerk de...“Nu hangt in de Kerk de ont­vangst van de bis­schop­pe­lijke juris­dic­tiebevoegd­heid volgens het god­de­lijk recht af van de wil van de paus, en wordt schisma juist gede­fi­ni­eerd als de han­de­ling van iemand die zich op autonome wijze en zon­der reke­ning te hou­den met de wil van de paus een juris­dic­tie toe-eigent. Om deze reden zou volgens deze do­cu­menten een bis­schops­wij­ding tegen de wil van de paus nood­za­ke­lijker­wijs een schis­ma­tieke daad zijn. Dit argu­ment, dat zou willen con­clu­deren dat toe­koms­tige bis­schops­wij­dingen binnen de Broe­der­schap schis­ma­tieke zou­den zijn, berust volle­dig op het postulaat van het Tweede Vati­caans Concilie, volgens hetwelk de bis­schops­wij­ding tege­lijker­tijd de bevoegd­heid van orde en die van juris­dic­tie zou verlenen. Volgens de mening van her­ders en theologen wier autori­teit ten tijde van het Tweede Vati­caans Concilie werd erkend, is dit postulaat echter niet tra­di­tio­neel en ontbeert het een solide basis”, zie FSSPX attualità, Ordine e giu­risdizione: inconsistenza dell’accusa di scisma: “La costituzione Lumen gentium sulla Chiesa enuncia al capitolo III, n° 21, che il potere di giu­risdizione è conferito dalla consacrazione epis­co­pale contemporanea­mente al potere d’ordine. Il decreto Christus Dominus, sull’ufficio pas­to­rale dei vescovi nella Chiesa, enuncia il medesimo principio nel suo Preambolo al n° 3. Tale affermazione è ripresa dal Codice di Diritto Canonico del 1983, al canone 375 § 2. Ora, nella Chiesa, la ricezione del potere epis­co­pale di giu­risdizione dipende per diritto divino dalla volontà del Papa, e lo scisma si definisce precisa­mente come l’atto di colui che si arroga una giu­risdizione in modo autonomo e senza tenere conto della volontà del Papa. È per questo motivo che, secondo tali do­cu­menti, una consacrazione epis­co­pale compiuta contro la volontà del Papa sarebbe necessaria­mente un atto scismatico. Questa argo­mentazione, che vorrebbe con­clu­dere che le future consacrazioni epis­co­pali in seno alla Fraternità sarebbero scismatiche, riposa intera­mente sul postulato del Concilio Vaticano II, secondo cui la consacrazione epis­co­pale conferirebbe contemporanea­mente il potere d’ordine e quello di giu­risdizione. Ora, secondo il parere di pastori e teologi la cui autorità era riconosciuta al tempo del Concilio Vaticano II, questo postulato non è tradizionale ed è privo di fon­damento solido” , in: https://fsspx.it/it/news/ordine-e-giu­risdizione-inconsistenza-dellaccusa-di-scisma-57305. De leer van het tweede Vati­caans concilie wordt hiermee helemaal niet correct weerge­ge­ven door de Pries­ter­broe­der­schap. Het concilie maakt juist on­der­scheid tussen de munera die door de wij­ding wor­den meege­deeld en de juris­dic­tie waardoor de concrete potestas wordt verleend. De munus en potestas kunnen echter niet zodanig ge­schei­den wor­den dat wat in de wij­ding ont­van­gen is zon­der instem­ming van de paus en tegen diens wil kan wor­den uit­geoe­fend, want de wij­ding wordt ont­van­gen ten dienste van het lichaam van Christus dat de Kerk is, die wordt geleid door de paus en de bis­schop­pen in vereni­ging met hem en de uit­oefe­ning van bis­schop­pe­lijke en pries­ter­lijke macht moet gebeuren “in communione hierarchica”. De Nota Explicativa Praevia[740] heeft aange­ge­ven niet in te gaan op vragen van gel­dig­heid of geoorloofd­heid wanneer geen juris­dic­tie­ver­le­ning plaats­vindt, waar­mee met name ten aanzien van de ge­schei­den Oosterse kerken allerlei vragen verbon­den zijn. In de Latijnse katho­lieke kerk hangt de gel­dig­heid van de biecht en van het vormsel naast de wij­dings­macht in de meeste gevallen af van de verle­ning van een bevoegd­heid. vgl: facul­teit[[[30|882.966]]] De paus heeft er nooit voor gekozen de gel­dig­heid van wij­dingen af­han­ke­lijk te laten zijn van de verle­ning van een facul­teit, al schijnt de optie om een voor­waarde voor de gel­dig­heid in te voeren wel overwogen te zijn, bij­voor­beeld ter zake van de bis­schops­wij­dingen zon­der pau­se­lijk mandaat die in communistisch China plaatsvon­den.

Is de wij­ding een nood­za­ke­lijke voor­waarde voor de potestas?
Nog een andere be­lang­rijke vraag is opge­ko­men naar aan­lei­ding van de leer van het tweede Vati­caans concilie en de uit­wer­king daar­van in de tijd erna.

Het ker­ke­lijk wet­boek van 1917 bepaalde dat alleen clerici juris­dic­tie­macht kon­den ver­krij­gen. c. 118[[2620|(118)]] Clerici waren allen die de tonsuur had­den ont­van­gen. cc. 108 §1; 111 §2[[2620|(108.111)]] De tonsuur was echter een ker­ke­lijke in­stel­ling en een sacra­mentale, geen sacra­ment of in­stel­ling van Godswege. vgl: c. 108 §3[[[2620|(108)]]] Juris­dic­tie­macht was dus verbon­den aan het clericaat, niet aan iemand die wij­dings­macht had ont­van­gen. Na het tweede Vati­caans concilie werd echter bepaald dat iemand clericus werd door het ont­van­gen van de diaken­wij­ding. c. 266 §1[[30|+304]] Het ker­ke­lijk wet­boek van 1983 geeft voorts aan dat christen­ge­lo­vigen leken volgens de normen van het recht aan de uit­oefe­ning van de be­stuurs­macht kunnen mee­werken. c. 129 §2[[30|+2113]]

Gezien deze ont­wik­ke­lingen is onder theologen en canonisten dis­cus­sie ontstaan over de vraag wat het “mee­werken” van c. 129 §2[30|+2113] inhoudt en of binnen de Kerk bepaalde (bestuur­lijke) taken kunnen wor­den toe­ver­trouwd aan personen die niet de munus hebben ont­van­gen door het wij­dings­sa­cra­ment en op welke grond dit dan zou kunnen. Daarbij gaat het om bevoegd­he­den die ge­woon­lijk aan pries­ters of zelfs aan bis­schop­pen wer­den toe­ver­trouwd. De pausen hebben de moge­lijk­heid geopend dat leken rechter zijn in een ker­ke­lijke recht­bank en se­cre­ta­ris van een Di­cas­te­rie van de Romeinse Curie, ambten die een deelname aan de be­stuurs­macht van de kerk inhou­den. Over dit thema is veel...Over dit thema is veel ge­pu­bli­ceerd. Zie bijv. M. BLANCO, La mujer en la Iglesia, in: Ius Canonicum 60(2020), pp. 1-45; J. HUELS, “The power of governance and its exercise by lay persons: a juridical approach”, in: Studia canonica 35(2001), pp. 59-96.

Is dit een ver­keerde ont­wik­ke­ling die (ten dele) zou moeten wor­den terug gedraaid of impli­ceert die ont­wik­ke­ling een theo­lo­gisch verant­woorde voor­uit­gang?

Om de dis­cus­sie hierover zeer kort samen te vatten (al doe ik hiermee wellicht tekort aan allerlei nuances): som­mi­gen zeggen dat het tweede Vati­caans concilie de verbin­ding van her­der­lijke taken met het gewijde ambt sterker dan voor­heen heeft be­klem­toond, onder meer door te spreken over “sacra potestas” (heilige, gewijde macht) een begrip dat in LG 27[617|27] gewor­teld lijkt te zijn in de ont­van­gen wij­ding. Anderen daar­en­te­gen geven aan dat de toelich­ting van de Nota Explicativa Praevia[740] hierbij moet wor­den betrokken, die door de paus bij Lumen Gentium[617] is gevoegd als kader waar­bin­nen de tekst van Lumen Gentium[617] moet wor­den begrepen. “Superiore dein Auctoritate communicatur Patribus nota explicativa praevia ad Modos circa caput tertium Schematis de Ecclesia, ad cuius notae mentem atque sen­tentiam explicari et intelligi debet doctrina in eodem capite tertio exposita”, Notificationes voor­af­gaand aan de Nota Explicativa Praevia.[[740|+4]] Daar wordt het on­der­scheid tussen wij­ding en juris­dic­tie juist be­klem­toond. Daarenboven wordt door deze auteurs verwezen naar his­to­rische situaties waarin onder meer abdissen bis­schop­pe­lijke bestuur­lijke bevoegd­he­den hebben uit­geoe­fend.

Zoals vermeld, zijn er door de pausen enkele beslis­singen geno­men die de uit­oefe­ning van juris­dic­tie door leken moge­lijk maken: zo kunnen leken delen in de rech­ter­lijke macht en in de uit­voerende macht van Di­cas­te­ries van de Romeinse curie. Leken kunnen dus deel krijgen aan taken waaraan bestuur en gezag verbon­den is en volgens de woor­den van paus Fran­cis­cus in het do­cu­ment waar­mee de nieuwe orde­ning van de Romeinse Curie gestalte kreeg, moet dat ook gebeuren. P. Fran­cis­cus Praedicate Evangelium, 19 maart 2022, n. 10 « ...renovatio complectatur oportet laicarum laicorumque participationem, qui munera quoque gerant regiminis et auctoritatis », in : https://www.vatican.va/con­tent/francesco/la/apost_constitutions/do­cu­ments/20220319-costituzione-ap-praedicate-evangelium.html.[[6064|+19]] De dis­cus­sie over de vraag in hoeverre de potestas binnen de kerk gebaseerd is op de ont­van­gen sacra­menten en welke rol de verle­ning van juris­dic­tie hierin speelt, gaat echter door. Kan er be­stuurs­macht wor­den gegeven die geen basis heeft in het wij­dings­sa­cra­ment maar alleen door een (pau­se­lijke) juri­dische act wordt verleend? Door de sacra­menten wor­den volgens Lumen Gentium de drie munera ont­van­gen. Met name in Lumen Gentium 21[617|21] waar het over de bis­schops­wij­ding gaat, wordt - zoals hier­voor be­spro­ken - iets meer over de bete­ke­nis en de inhoud van de munera aange­ge­ven. Lumen Gentium[617] en de Nota Explicativa Praevia[740] maken dui­de­lijk dat de in het sacra­ment verkregen munera zon­der verle­ning of toestem­ming door de ker­ke­lijke over­heid geen concrete potestas (macht) en niet “ad actum expedita” (gereed voor gebruik) zijn. Dit beant­woordt echter nog niet de vraag of de potestas ook op andere wijze kan wor­den verkregen dan door het wij­dings­sa­cra­ment. Met andere woor­den: de munera die wor­den ont­van­gen door de wij­ding staan gericht op het ver­rich­ten van bepaalde pries­ter­lijke taken. Kunnen som­mi­ge van die taken ook langs niet-sacra­men­tele weg, louter door verle­ning van juris­dic­tie, verkregen wor­den en zo ja: kan dat passend zijn als de Heer een sacra­ment heeft inge­steld dat gees­te­lijk toerust voor deze taken? En als die vraag even­eens beves­tigend wordt beant­woord: onder welke voor­waar­den en in welke omstan­dig­he­den is dat dan moge­lijk en passend? Deze vraag stelt zich met name inzake bevoegd­he­den die verbon­den schijnen te zijn met het gewijde dienst­werk, buiten de toedie­ning van de sacra­menten, bij­voor­beeld voor de uit­oefe­ning van de ver­kon­di­gings­taak, de her­der­lijke (bestuur­lijke) of rech­ter­lijke macht. Buiten kijf staat dat de be­die­naar het wij­dings­sa­cra­ment moet hebben ont­van­gen als het gaat om de vie­ring van het eucha­ris­tisch offer, de bedie­ning van het vormsel, de biecht, de zie­ken­zal­ving en de heilige wij­dingen, maar is dat ook zo waar het gaat om de her­der­lijke macht en de ver­kon­di­ging? Voor wat betreft de ver­kon­di­ging is dui­de­lijk dat bepaalde vormen van predi­king (in een woord­dienst) en catechese door leken kunnen wor­den verricht. vgl: Codex Iuris Canonici, 766,776,780[[[30|766.776.780]]] Kar­di­naal Ghirlanda, raadgever van paus Fran­cis­cus, acht het moge­lijk dat de paus krachtens zijn petri­nisch ambt en krachtens de vol­heid van zijn be­stuurs­macht deze be­stuurs­macht dele­geert aan leken. GHIRLANDA, “L’ori­gi­ne...GHIRLANDA, “L’ori­gi­ne e l’esercizio della potestà di governo dei vescovi. Una questione di 2000 anni”, in: Periodica 106 (2017), pp. 537-631. Gezien de ecclesio­lo­gie van Lumen Gentium[617] is dui­de­lijk dat de uit­oefe­ning van die taken in communio geschie­den moet, maar in welke gevallen is die voor­waarde voor de gel­dig­heid van de han­de­ling gesteld? En zijn er uit­zon­de­ringen moge­lijk? En in hoeverre is die communio wezen­lijk sacra­menteel?

Som­mi­ge auteurs proberen hierop een ant­woord te geven door te ver­wij­zen naar de cha­rismata, de geestesgaven. Het is de Heilige Geest die de communio in de kerk tot stand brengt. Het gees­te­lij­ke en het struc­tu­rele aspect zijn binnen de kerk wel on­der­schei­den, maar niet te schei­den. vgl: Lumen Gentium, 8[[[617|8]]] Charis­ma­tische gaven moeten onderkend wor­den en een invoe­ging vin­den in het leven van de kerk. Lumen Gentium[617] vraagt om erken­ning van de cha­risma’s en de orde­lijke uit­oefe­ning ervan. 2[[617|12]] Die cha­risma’s ge­schon­ken door de Geest moeten derhalve wor­den geïntegreerd in het leven van de Kerk ten dienste van het werk dat die­zelfde Heilige Geest in en door de kerk verricht. Een schei­ding tussen cha­ris­ma­tische kerk en hië­rar­chische kerk is niet aanvaard­baar. Maar is het moge­lijk dat een niet-gewijde gelo­vi­ge op het gebied van de be­stuurs­macht een bepaald cha­risma bezit dat door de ker­ke­lijke over­heid wordt erkend en aanvaard? Is er niet een bij­zon­dere reden om die deelname te verlenen op grond van de erken­ning van het cha­risma dat aan een gelo­vi­ge ge­schon­ken is? In een artikel in de Vati­caanse media pleit kar­di­naal Marc Ouellet er voor dat vanuit een onder­schei­ding van bepaalde cha­risma’s aan leken lei­dende posities kunnen wor­den toe­ver­trouwd binnen de Romeinse Curie, “ingevoegd in en gegaran­deerd door de overkoepelende juris­dic­tie van de paus ten aanzien van de Romeinse Curie”. Over de rol van de H. Geest...Over de rol van de H. Geest in de kerk en de cha­risma‘s: Kard. M. OUELLET, Laici in posizioni di autorità nella Curia, Vatican News, 16 febr. 2026, https://www.vaticannews.va/it/vaticano/news/2026-02/ouellet-laici-autorita-curia-romana-concessione-progresso.html. De karid­naal heeft deze gedachten ook elders ge­pu­bli­ceerd. Hiermee geeft de kar­di­naal aan dat de leken in de Curie hun taken niet (alleen) uit­oefe­nen op grond van door de paus gedele­geerde be­stuurs­macht, maar dat zij een bijdrage geven (mede) vanuit hun cha­ris­ma­tische gaven die door de kerk zijn on­der­schei­den als doel­ma­tig en nut­tig voor de hernieu­wing en de uit­bouw van de Kerk. 2[[617|12]] Dit voorstel roept echter ook vragen op en laat nog veel zaken open. Zo maakt het nog niet dui­de­lijk welke functies in welke mate verbon­den zijn met de be­stuurs­macht die aan de her­ders van de Kerk is toe­ver­trouwd, maar brengt vooral be­lang­rijke vragen naar voren ten aanzien van de kerk die een hië­rar­chische communio en een communio van en in de Geest is. Naar moge­lijk­he­den die door onder meer kar­di­naal Ouellet wor­den gesug­ge­reerd, wordt vaak gezocht om vrouwen meer plaats te kunnen geven in het bestuur van de kerk, zon­der haar orde­ning van Godswege geweld aan te doen. Het thema van de uit­oefe­ning van de be­stuurs­macht in de kerk werd behandeld door de vijfde studie­groep die in het kader van de synode over synodali­teit werd inge­steld om de deelname van vrouwen aan het bestuur van de kerk te bespreken. Het eind­rap­port van de studie­groep, uit­ge­werkt binnen het Di­cas­te­rie voor de Ge­loofs­leer, bespreekt de oorsprong van de be­stuurs­macht in de kerk en het on­der­scheid tussen wij­dings­macht en juris­dic­tie, zon­der voor een theo­lo­gische school te kiezen. Het do­cu­ment voegt zich in de lijn die kar­di­naal Ouellet heeft aange­ge­ven dat aan gelo­vi­gen op grond van hun doopsel en cha­risma en de nadere bepaling door de hiërarchie, een gezag en be­stuurs­macht kunnen toe­ko­men. GRUPPI DI STUDIO n. 5 su...GRUPPI DI STUDIO n. 5 su questioni rile­vanti della Relazione di Sintesi della Prima Sessione della XVI Assemblea Generale Ordinaria del Sinodo dei Vescovi. Rapporto finale La partecipazione delle donne alla vita e alla guida della chiesa (maart 2026). Appendix V. Het eind­rap­port, hoewel uit­ge­werkt binnen het Di­cas­te­rie voor de Ge­loofs­leer, heeft geen pau­se­lijke goed­keu­ring en is geen ker­ke­lijk do­cu­ment, maar een bijdrage aan het voort­gaande gesprek over dit thema.

Het zal ieder wel dui­de­lijk zijn dat het hier om be­lang­rijke en prak­tische vragen gaat: Het tweede Vati­caans concilie heeft opge­roe­pen met ver­trouwen ambten aan leken toe te ver­trouwen. Presbyterorum Ordinis, 9[[704|9]] Maar welke ambten? Lumen Gentium 32, 4[617|32] heeft het erover dat leken degenen tot “broe­ders (hebben) die krachtens hun aan­stel­ling in het gewijde ambt met het gezag van Christus onder­wij­zen, heiligen en besturen en de familie van God ... wei­den”. Er is dus een vorm van onder­wij­zen, heiligen en besturen die bij het gewijde ambt hoort. Past het bij de katho­lieke ecclesio­lo­gie als leken bij­voor­beeld lei­ding geven aan een pa­ro­chie, aan een bisdom of in de Romeinse Curie? Die lei­ding lijkt sterk verbon­den met de her­der­lijke macht die een pries­ter uitoefent (mede) op grond van zijn wij­ding. Past het als leken ver­kon­di­gen, als die ver­kon­di­ging nauw met de Eucha­ris­tie en de sacra­menten verbon­den zijn? De Duitse bis­schop­pen hebben onlangs opnieuw verlof gevraagd om leken te laten preken tij­dens de Eucha­ris­tie­vie­ring, die ver­kon­di­ging is tot nu toe beperkt tot inlei­dingen tot de lezingen en het geven van een ge­tui­ge­nis, terwijl de homilie door de gewijde be­die­naar wordt gehou­den. Kunnen leken zelf­stan­dig rech­ter­lijke macht uit­oefe­nen binnen de Kerk? Op dat terrein is de bin­ding aan de pries­ter min­der van­zelf­spre­kend en zijn er reeds moge­lijk­he­den geopend. Was de quasi-bis­schop­pe­lijke her­der­lijke macht die som­mi­ge abdissen in de Mid­del­eeuwen uitoefen­den een mis­bruik of een legitieme optie? En wat te zeggen van de macht die invloedrijke leken gedurende vele eeuwen op het ker­ke­lijk leven uitoefen­den, zoals door bisschopsbenoe­mingen door een vorst? Was de uit­oefe­ning van pau­se­lijk gezag door een tot paus gekozen diaken vóór diens bis­schops­wij­ding een mis­bruik of een moge­lijk­heid? Over dit thema bestaat zeer...Over dit thema bestaat zeer veel literatuur. In dit ver­band volstaan we met de ver­wij­zing naar het artikel van kar­di­naal G. GHIRLANDA dat de dis­cus­sie vooral met het oog op de be­stuurs­macht samenvat: “L’ori­gi­ne e l’esercizio della potestà di governo dei vescovi. Una questione di 2000 anni”, in: Periodica 106 (2017), pp. 537-631. De visie van de kar­di­naal wordt zeker niet door ieder­een gedeeld (zijn visie is ken­mer­kend voor de school van de Pont. Un. Gregoriana en enkele andere stro­mingen binnen de canonis­tiek), maar die geeft hier wel ver­schil­lende stand­pun­ten weer. Hij was de expert die paus Fran­cis­cus in canonieke vragen terzijde stond. Zo blijven er nog vele vragen.

Het is door hun communio met de paus dat bis­schop­pen bij het uit­oefe­nen van hun ver­kon­di­gings­taak getuigen zijn van de god­de­lijke en katho­lieke waar­heid. Die communio komt op dui­de­lijke wijze tot uiting in een Oecu­me­nisch Concilie. Lumen Gentium, 25[[617|25]] Het bis­schop­pen­col­lege bezit samen met de paus en in een­heid met hem de hoogste en volle­dige macht over de uni­ver­se­le Kerk. 2[[617|22]] De col­le­giali­teit van de bis­schop­pen heeft een sacra­menteel fun­dament in de bis­schops­wij­ding. Relatio finalis, cit. IIC4,...Relatio finalis, cit. IIC4, EV n. 1803. Ook het ambt van Petrus, dat krachtens god­de­lijk recht wordt uit­geoe­fend door de bis­schop van Rome, heeft een fun­dament in de bis­schops­wij­ding. vgl: 332 §1[[[30|+382]]] De col­le­giali­teit (col­le­gialitas effectiva) is aanwe­zig waar het bis­schop­pen­col­lege als college macht uitoefent in een oecu­me­nisch concilie of wanneer het, verspreid over de wereld, door de paus als hoofd van het college wordt ge­roe­pen tot een col­le­giale han­de­ling. 3: 'potestas col­le­gialis'[[617|22]] Vgl. Relatio finalis IIC 4 en...Vgl. Relatio finalis IIC 4 en 5, EV nn.1803-1805.

Uit­ein­de­lijk zijn munus en potestas, sacra­ment en juris­dic­tie dus naar Gods bedoeling verbon­den. Het wij­dings­sa­cra­ment is door Christus inge­steld met een bepaald doel voor ogen en reeds in de Apos­to­lische tijd zien we dat presbyters en episkopen belast zijn met de lei­ding van de ge­meen­schap. De sacra­menten zijn door Christus inge­steld en aan de kerk toe­ver­trouwd. Dat geeft aan de kerk een zekere ruimte voor de invulling en gestalte­ge­ving van het gewijde ambt, maar altijd wel in overeenstem­ming met de in­stel­ling en de bedoeling van Jezus Christus. Over de precieze ver­hou­ding van munus en potestas en de uit­oefe­ning van met name de be­stuurs­macht in de kerk, zal de theo­lo­gische en canoniek­rechte­lijke ver­die­ping dus zeker moeten wor­den voort­ge­zet. Het tweede Vati­caans concilie heeft gezegd dat een “seculiere karaktertrek bij­zon­der eigen is” aan de leken. Lumen Gentium, 31[[617|31]] Het is dus niet de bedoeling dat een cleri­ca­li­se­ring van de leek plaats­vindt. Reli­gi­euze in­sti­tu­ten en andere door de kerk aanvaarde in­sti­tu­ten en vereni­gingen hebben een eigen door de kerk erkend cha­risma. En door de wil van Jezus Christus heeft het pries­ter­schap een eigen taak en wezen. Dat eigen karakter van het pries­ter­schap en de daar­mee verbon­den taken zal in trouw aan de in­stel­ling door Christus en aan de leer van de kerk, steeds beter in het licht gesteld moeten wor­den, als men leken, vrouwen en mannen, meer wil laten delen in de be­stuurs­macht binnen de kerk.