De broederlijke vermaning

Het is voor mij een bron van diepe vreugde om de Heilige Mis te vieren in deze prachtige kathedraal van Sint-Bavo. Ik dank Zijne Hoogwaardige Excellentie, monseigneur Johannes Willibrordus Maria Hendriks, bisschop van Haarlem-Amsterdam, voor het hartelijke onthaal dat hij mij in het bisdom heeft gegeven, en ik feliciteer iedereen, in het bijzonder pastoor Pieter Zimmermann, die gedurende vele maanden met zoveel zorg en onvermoeibare toewijding heeft gewerkt om de viering van vandaag voor te bereiden. Ik draag de heilige Mis op voor de gelovigen van het bisdom Haarlem-Amsterdam.

De leer van onze Heer Jezus in het Evangelie van vandaag Vgl: Mt. 18, 15-17 [[b:Mt. 18, 15-17]] is nooit gemakkelijk na te leven, en zeker niet in de huidige tijd. Er is moed voor nodig om een broeder die zondigt terecht te wijzen. En er is nog meer moed voor nodig in onze cultuur, die de vrijheid van het individu verafgoodt. In onze samenleving bestaat er een sterk vooroordeel tegen het feit dat iemand wordt terechtgewezen over wat goed en wat kwaad is. Als we tegenwoordig iemand corrigeren die iets ernstig verkeerds doet, is de reactie maar al te vaak: „Jij hebt jouw waarheid en ik heb de mijne.” Sterker nog, sommige van de ernstigste morele misstanden, zoals abortus en euthanasie, zijn zelfs door de staat gelegaliseerd. In een dergelijke situatie wordt het aan de kaak stellen van de vernietiging van een onschuldig en weerloos menselijk leven, of het uit de weg ruimen van degenen die het eerste recht op onze zorg hebben - zij die verzwakt zijn geraakt onder de last van een ernstige ziekte, speciale behoeften of hoge leeftijd -, op absurde wijze beschouwd als een poging om een wettelijk recht te beperken of af te schaffen. Maar wanneer we de waarheid over de menselijke vrijheid begrijpen, kunnen we niet zwijgen wanneer een broeder de gave van de vrijheid verraadt door iets te doen wat intrinsiek slecht is, ook al is het legaal of maatschappelijk aanvaard.

De lezing uit de profeet Ezechiël vormt de inleiding tot de leer van Christus over broederlijke terechtwijzing. Onze Heer herinnert Ezechiël eraan dat hij is aangesteld als „waker van het huis van Israël“ (Ez. 33, 7) [b:Ez. 33, 7] om het volk te waarschuwen wanneer het niet langer de wil van God vervult. Onze Heer maakt duidelijk dat de wachter of wachtpost een daad van uiterste naastenliefde verricht wanneer hij de mens afhoudt van het plegen van een verdorven daad. Zo fundamenteel is de verantwoordelijkheid - die eigen is aan de naastenliefde - om de zondigende broeder te vermanen, dat Onze Heer de profeet verantwoordelijk stelt voor de slechte daden van degenen die hij niet opzettelijk heeft terechtgewezen met betrekking tot dergelijke daden. Vgl: Ez. 33, 8 [[b:Ez. 33, 8]]

Een bijzondere uitdaging voor de broederlijke terechtwijzing is de situatie waarin een broeder of zuster een moreel standpunt inneemt dat in strijd is met de leer van Christus en de Kerk. De uitdaging is nog groter wanneer het verwarrende of onjuiste standpunt in het bijzijn van anderen wordt geuit, waardoor deze tot verwarring en dwaling worden verleid. Het morele relativisme van onze samenleving neigt ertoe om alles wat iemand over een bepaalde morele kwestie denkt, als juist te aanvaarden. Daardoor komen we vaak in sociale gesprekken of discussies met anderen terecht waarin uitspraken worden gedaan die in strijd zijn met de morele wet en dus ook met de leer van de Kerk. Als we zwijgen, wekken we de indruk dat we het eens zijn met wat onjuist is en roepen we onze naaste niet op om te onderzoeken wat hij of zij beweert in het licht van de morele wet en de leer van de Kerk.

Dan is er ook nog de situatie waarin we onrecht ondergaan van de kant van een ander. In een dergelijke situatie is de enige liefdevolle reactie het opvolgen van de duidelijke instructie van de Heer Jezus over de manier waarop we met situaties van onrecht in ons leven moeten omgaan. Maar al te vaak proberen we het kwaad dat ons is aangedaan recht te zetten door agressie tegen de broeder of zuster die ons heeft beledigd. Soms kan het gaan om uiterlijke fysieke agressie, maar vaker gaat het om stille en geestelijke agressie: een houding van aanhoudende wrok en de wens om de ander te zien lijden voor wat hij of zij heeft gedaan.

Het mag ons niet verbazen dat deze manier om met onrecht om te gaan niets goeds oplevert, maar de aangerichte schade alleen maar vergroot: er is geen terechtwijzing van degene die kwaad doet, er is geen vergeving, er is geen verzoening met de ander en geen innerlijke vrede. De heilige Paulus maant ons zo in de Brief aan de Romeinen: „Wees niemand iets verschuldigd, behalve de liefde voor elkaar; want wie zijn naaste liefheeft, heeft de Wet vervuld... De liefde doet de naaste geen kwaad. De liefde is dus de vervulling van de Wet” (Rom. 13, 8.10) [b:Rom. 13, 8.10].

In tegenstelling tot wat de wereld leert, moet onze reactie als volgelingen van Christus, wanneer wij onrecht ondergaan, zijn: hoe kan ik mijn broeder liefhebben die mij onrecht heeft aangedaan? Dat is de liefde naar het voorbeeld van Christus die wij aan al onze naasten verschuldigd zijn, zelfs aan degenen die ons kwaad doen. De naaste liefhebben als onszelf betekent in wezen zijn heil te begeren en nooit kwaad met kwaad te vergelden. Zoals Onze Heer ons leert, heeft de manier waarop wij broederlijke vermaning beoefenen tot doel onze broeder opnieuw voor Christus te winnen. Vgl: Mt. 18, 15 [[b:Mt. 18, 15]] Wij moeten erop letten dat onze daad van broederlijke vermaning geen uiting is van woede of van de wens om te straffen. Toen het volk, tijdens de uittocht uit Egypte naar het Beloofde Land, in opstand kwam vanwege het gebrek aan water, werd Mozes boos op hen. Toen Onze Heer in hun nood voorzag met het water dat uit de rots zou stromen - de rots die Hij zelf Mozes had opgedragen met zijn staf te slaan - uitte Mozes zijn woede tegen het volk, terwijl hij juist de heiligheid van God had moeten uitdragen. Vgl: Num. 20, 1-13 [[b:Num. 20, 1-13]] De antwoordpsalm van vandaag drukt de goddelijke liefde uit die wij in elke situatie van onrechtvaardigheid moeten weerspiegelen: „Verhard uw hart niet zoals in Meriba, zoals op de dag van Massa in de woestijn, toen uw vaderen Mij op de proef stelden en Mij verzochten, hoewel zij Mijn werken hadden gezien.” (Ps. 95, 8-9) [b:Ps. 95, 8-9] Onze reactie op onrechtvaardigheid moet een uitnodiging zijn aan degene die deze begaat om naar de stem van God te luisteren, om zijn hart tot de Heer te bekeren, de Enige die „de rots van onze redding” is. (Ps. 95, 1) [b:Ps. 95, 1]

Christus leert ons dat broederlijke correctie een fundamentele verantwoordelijkheid is van de naastenliefde, waarvan we ons niet kunnen onttrekken alleen omdat het moeilijk is om na te leven. Hij beschrijft hoe we broederlijke correctie moeten beoefenen als een daad van naastenliefde. Zijn instructie maakt duidelijk dat elke daad van correctie jegens een ander door naastenliefde moet worden gedragen. We moeten het grootste respect voor de ander in acht nemen en eerst onder vier ogen de broeder of zuster benaderen. Wanneer hij of zij weigert te luisteren, moeten we de hulp van anderen inroepen en, als dit geen resultaat oplevert, de zaak voorleggen aan de herders van de Kerk. Zodra we de instructie van Christus hebben opgevolgd, kunnen we in vrede zijn, bidden voor degene die we hebben terechtgewezen en hem of haar toevertrouwen aan de uitgestrekte armen van onze Heer. Christus verzekert ons dat de goddelijke genade ons bijstaat bij het uitoefenen van broederlijke terechtwijzing: „Voorwaar, ik zeg u: alles wat u op aarde bindt, zal in de hemel gebonden zijn, en alles wat u op aarde ontbindt, zal in de hemel ontbonden zijn.” (Mt. 18, 18) [b:Mt. 18, 18] Geconfronteerd met de uitdaging van broederlijke terechtwijzing in een volkomen permissieve samenleving, moeten we vertrouwen op de hulp van Gods genade, zodat we kunnen doen wat liefdadig is, wat bijdraagt aan het eeuwige welzijn van de ander.

Vaak vertellen trouwe leden van de Kerk mij hoe moeilijk het tegenwoordig is om katholiek te zijn, vooral wanneer zij worden geconfronteerd met verwarring en onjuiste opvattingen over wat de Kerk leert en dat zij vaak gedwongen worden om tegenover anderen verantwoording af te leggen voor hun geloof. In deze moeilijke situaties is het belangrijk om de instructie van Christus in het Evangelie van vandaag in gedachten te houden. Onze verduidelijking van de verwarring of correctie van de dwaling is geen daad van hoogmoed, maar veeleer een fundamentele daad van naastenliefde, die het welzijn van de ander en het welzijn van allen nastreeft. Door het sacrament van het vormsel vergroot en versterkt Onze-Lieve-Heer de zevenvoudige gave van de Heilige Geest, die wij voor het eerst bij het doopsel hebben ontvangen, opdat wij op onze beurt een duidelijk en standvastig getuigenis van Christus in de wereld mogen geven. De Heilige Communie is het hemelse Brood van onze aardse pelgrimstocht, dat in ons het leven van de Heilige Geest voedt, opdat jullie je katholieke geloof met integriteit mogen beleven en bereid zijn om verantwoording af te leggen voor jullie geloof tegenover anderen, zelfs in de moeilijkste tijden.

Laten we ons nu verenigen met Christus in zijn eucharistisch offer. Laten we onze harten verheffen, verenigd met het Onbevlekt Hart van Maria, en ze vol vertrouwen in Zijn Allerheiligste Hart leggen, de onuitputtelijke bron van goddelijke genade in ons leven. Laten we uit het Hart van Jezus de moed putten om zijn trouwe getuigen in de wereld te zijn. Moge het vuur van de goddelijke naastenliefde in het Heilig Hart van Jezus onze harten in vuur en vlam zetten, opdat wij, door het beoefenen van broederlijke vermaning, verduidelijken wat onduidelijk is en corrigeren wat verkeerd is, en zo God verheerlijken en bijdragen aan het heil van de zielen.