2. De hervorming van de liturgie: traditie en ontwikkeling

Dierbare broeders en zusters, goedemorgen en welkom!

In de encycliek Mediator Dei et hominum - Mediator Dei[419|+0] schrijft de eerbiedwaardige Pius XII dat "de Kerk een levend organisme is, en daarom, ook wat de heilige liturgie betreft, zonder afbreuk te doen aan de integriteit van haar leer, groeit en zich ontwikkelt, zich aanpassend en in overeenstemming brengend met de omstandigheden en behoeften die zich in de loop van de tijd voordoen" Paus Pius XII - Encyclieken - De Middelaar tussen God en de mensen - Over de Heilige Liturgie (20 november 1947) : 58[[419|58]].

In volledige continuïteit met dit principe erkent het Tweede Vaticaans Concilie in de inleiding van de constitutie Sacrosanctum Concilium[570] dat het "zijn plicht is om zich ook in bijzondere mate bezig te houden met de hervorming en de bevordering van de liturgie" (nr. 1) - (nr. 1)[570|1]. De conciliaire vergadering was immers bijeengeroepen met het doel "het christelijk leven onder de gelovigen steeds meer te doen groeien, de instellingen die aan veranderingen onderhevig zijn beter aan te passen aan de behoeften van onze tijd, alles te bevorderen wat kan bijdragen tot de eenheid van alle gelovigen in Christus en nieuw leven in te blazen in wat ertoe bijdraagt iedereen in de schoot van de Kerk te roepen" (nr. 1) - (nr. 1)[570|1].

In die historische periode werd de noodzaak sterk gevoeld van een vernieuwing van de rituele vormen, waarmee de Kerk al eeuwenlang de verheerlijking van God en de heiliging van het christelijke volk had gerealiseerd. Dankzij de Liturgische Beweging was de overtuiging gegroeid, later verwoord door de heilige Johannes Paulus II, dat "er een zeer nauwe en organische band bestaat tussen de vernieuwing van de liturgie en de vernieuwing van het hele leven van de Kerk. De Kerk handelt niet alleen, maar drukt zich ook uit in de liturgie en put uit de liturgie de krachten voor het leven." Paus Johannes Paulus II - Brieven - Dominicae Cenae - Het Mysterie en de Eredienst van de Heilige Eucharistie - Brief aan de Bisschoppen bij gelegenheid van Witte Donderdag 1980 (24 februari 1980) : 13[[404|13]]

Om de gelovigen toegang te verschaffen tot de rijkdom van de genadegaven die door de heilige liturgie worden geschonken, wijst de constitutie Sacrosanctum Concilium dan ook met een zeer treffende formule de te volgen richting aan: "de gezonde traditie bewaren en openstaan voor een legitieme vooruitgang." 2e Vaticaans Concilie - Constituties - Sacrosanctum Concilium - Over de heilige liturgie (4 december 1963) : 23[[570|23]]

Paus Benedictus XVI zag in deze intentieverklaring het "hervormingsprogramma" van de concilievaders, "in evenwicht met de grote liturgische traditie van het verleden en de toekomst", waarbij hij opmerkte dat "traditie en vooruitgang niet zelden op onhandige wijze tegenover elkaar worden geplaatst", terwijl "in werkelijkheid de twee begrippen elkaar aanvullen: de traditie omvat op een bepaalde manier zelf de vooruitgang. Alsof de rivier van de traditie ook haar bron in zich draagt en naar de monding stroomt" Paus Benedictus XVI - Toespraken - Tot de deelnemers aan de bijeenkomst van het Pauselijk Atheneum voor liturgie: San Anselmo - B.g.v. het 50-jarig bestaan (6 mei 2011) : 5[[4091|5]]

Het Concilie bevestigt de legitimiteit van deze vooruitgang, geworteld in de authentieke Traditie, en maakt binnen de liturgie onderscheid tussen "een onveranderlijk deel, omdat het van goddelijke instelling is", en "delen die vatbaar zijn voor verandering, die in de loop der tijd kunnen of zelfs moeten variëren, indien er elementen in zijn geslopen die minder beantwoorden aan de innerlijke aard van de liturgie zelf, of indien ze minder geschikt zijn geworden." 2e Vaticaans Concilie - Constituties - Sacrosanctum Concilium - Over de heilige liturgie (4 december 1963) : 21[[570|21]] Veranderingen van deze aard hebben zich door de eeuwen heen voortdurend voorgedaan om de gelovigen in staat te stellen via rituele handelingen vruchtbaar deel te nemen aan het paasmysterie van Christus, het fundament van het christelijk geloof. De eredienst van de Kerk heeft zich dus "geïncarneerd" in de culturele vormen van elk tijdperk en is in staat geweest deze te beïnvloeden en zelfs te transformeren. De liturgie is zo eeuwenlang een motor van evangelisatie geweest. Vandaag de dag moet deze energie worden vernieuwd in continuïteit met de authentieke en levende katholieke traditie, dat wil zeggen volgens een dynamiek die erop gericht is de gelovigen in te leiden in de volheid van de waarheid.

Men begrijpt dan ook waarom de concilievaders hebben aanbevolen dat de herziening van de riten, wanneer deze overeenkomt met "een waar en bewezen nut voor de Kerk", altijd wordt uitgevoerd "met de waarschuwing dat de nieuwe vormen op de een of andere manier organisch voortvloeien uit de bestaande." 2e Vaticaans Concilie - Constituties - Sacrosanctum Concilium - Over de heilige liturgie (4 december 1963) : 23[[570|23]] Ten behoeve van de hele Kerk moet elke hervorming altijd "voorafgegaan worden door een zorgvuldig theologisch, historisch en pastoraal onderzoek."2e Vaticaans Concilie - Constituties - Sacrosanctum Concilium - Over de heilige liturgie (4 december 1963) : 23[[570|23]] Het conciliaire leergezag roept op deze manier op om verwarring bij de gelovigen te voorkomen, door iedereen ervan te weerhouden op eigen initiatief iets toe te voegen, weg te laten of te wijzigen op liturgisch gebied. vgl: 2e Vaticaans Concilie - Constituties - Sacrosanctum Concilium - Over de heilige liturgie (4 december 1963) : 22[[[570|22]]] De vooruitgang waarnaar de conciliaire constitutie verwijst, brengt de kerkelijke gemeenschap geenszins in gevaar: zij is veeleer bedoeld om deze te bevestigen en te bevorderen.

Ik spoor daarom allen die geroepen zijn om de viering van de goddelijke mysteriën voor te bereiden, in het bijzonder de priesters die het ambt van liturgisch voorzitter uitoefenen, aan om altijd dat respect voor de teksten en voorschriften van de liturgie te bewaren dat voortkomt uit een innerlijke houding van beschikbaarheid en vertrouwen in God, waarbij zij nederigheid tonen tegenover zijn grootheid en oprechte trouw aan de kerkelijke gemeenschap.