Hoop op herstel van eenheid - de zaak Levebvre

1) De zaak Lefebvre: vrijgevigheid waar het kan, vastheid waar het moet
“In de afgelopen maanden hebben we veel werk gemaakt van de zaak Lefebvre, met de oprechte bedoeling om voor zijn beweging binnen de Kerk een ruimte te creëren die groot genoeg zou zijn om te kunnen leven. Daarvoor is de Heilige Stoel bekritiseerd. Men zegt dat zij het Tweede Vaticaans Concilie niet krachtig genoeg heeft verdedigd; dat zij, terwijl ze progressieve bewegingen heel streng behandelde, een overdreven sympathie zou hebben getoond voor de traditionalistische opstand.

De ontwikkeling van de gebeurtenissen alleen al is genoeg om die beweringen te weerleggen. De zogenaamd ‘mythische’ strengheid van het Vaticaan tegenover ontsporingen aan progressieve kant blijkt in werkelijkheid vooral grootspraak te zijn. Tot nu toe zijn er in feite alleen waarschuwingen gepubliceerd; in geen enkel geval zijn er strikte canonieke straffen opgelegd in de strikte zin van het woord. En het feit dat Lefebvre op het beslissende moment een overeenkomst heeft afgewezen die al was ondertekend, laat zien dat de Heilige Stoel, hoewel zij werkelijk royale concessies deed, hem niet die volledige vrijbrief gaf die hij wilde.

Lefebvre heeft gezien dat hij in het kernstuk van de overeenkomst gehouden werd om Vaticanum II te aanvaarden en ook de uitspraken van het leergezag na het concilie, elk volgens het eigen gezag van het betreffende document.”

2) Een opvallende tegenspraak bij sommige critici
“Het is een schrijnende tegenspraak dat juist mensen die geen gelegenheid voorbij hebben laten gaan om de wereld te laten zien hoe ongehoorzaam zij waren aan de paus en aan uitspraken van het leergezag van de afgelopen twintig jaar, menen dat zij het recht hebben om te oordelen dat deze aanpak te mild is, en dat er ‘absolute gehoorzaamheid’ aan Vaticanum II had moeten worden geëist.

Op een vergelijkbare manier beweren zij dat het Vaticaan aan Lefebvre een ‘recht op tegenspraak’ zou hebben toegekend, dat het hardnekkig aan de vertegenwoordigers van een progressieve richting zou hebben geweigerd. In werkelijkheid wordt in de overeenkomst, in lijn met Lumen Gentium 25, alleen het eenvoudige feit bevestigd dat niet alle documenten van het concilie hetzelfde gezag hebben.

Verder werd in de ondertekende tekst uitdrukkelijk vastgelegd dat openbare polemiek vermeden moet worden, en dat een houding van positief respect nodig is tegenover officiële beslissingen en verklaringen.”

3) Wat Rome aanbood, en wat Lefebvre afwees
“Bovendien werd toegestaan dat de Priesterbroederschap Sint-Pius X haar bijzondere moeilijkheden over interpretaties van juridische en liturgische hervormingen aan de Heilige Stoel zou kunnen voorleggen - die het uitsluitende recht van beslissen voor zichzelf behoudt.

Dit alles laat duidelijk zien dat Rome in deze moeilijke dialoog vrijgevigheid heeft verbonden - waarover te onderhandelen viel - met vastheid in het essentiële.

De uitleg die mgr. Lefebvre gaf voor het intrekken van zijn akkoord is veelzeggend. Hij verklaarde dat hij uiteindelijk had begrepen dat de overeenkomst die hij ondertekend had, alleen bedoeld was om zijn stichting te integreren in de ‘conciliaire Kerk’. De katholieke Kerk in eenheid met de paus is volgens hem de ‘conciliaire Kerk’ die met haar eigen verleden gebroken heeft.

Het lijkt er inderdaad op dat hij niet meer in staat is te zien dat het gaat om de katholieke Kerk in de volheid van haar Traditie, en dat Vaticanum II daar deel van uitmaakt.”

4) Geen triomfalisme: dit vraagt om zelfonderzoek
“Zonder enige twijfel is het probleem dat Lefebvre heeft opgeworpen niet afgesloten met de breuk van 30 juni. Het zou te eenvoudig zijn om ons terug te trekken in een soort triomfalisme en te denken dat deze moeilijkheid niet meer bestaat zodra de beweging rond Lefebvre zich door een duidelijke breuk van de Kerk heeft afgescheiden.

Een christen kan nooit - en mag nooit - plezier hebben in een breuk. Ook al staat het vast dat de schuld niet bij de Heilige Stoel ligt, toch is het onze plicht om onszelf te onderzoeken: welke fouten hebben wij gemaakt, en welke maken wij misschien nog steeds? De criteria waarmee we in het decreet van Vaticanum II over de oecumene het verleden beoordelen, moeten - logischerwijs - ook gebruikt worden om het heden te beoordelen.”

5) Waarom schisma’s ontstaan: wanneer iets niet meer geleefd en bemind wordt
“Een van de basisinzichten van de oecumenische theologie is dat schisma’s alleen kunnen ontstaan wanneer bepaalde waarheden en bepaalde waarden van het christelijk geloof binnen de Kerk niet meer worden geleefd en bemind. De waarheid die naar de rand wordt geduwd, wordt zelfstandig, raakt los van het geheel van de kerkelijke structuur, en er vormt zich dan een nieuwe beweging rond.

We moeten hierover nadenken: een groot aantal katholieken - ver buiten de kleine kring van de broederschap van Lefebvre - ziet deze man in zekere zin als een gids, of in elk geval als een nuttige bondgenoot. Het is niet voldoende om alles toe te schrijven aan politieke motieven, nostalgie of culturele factoren van weinig gewicht.

Die oorzaken kunnen niet verklaren waarom zelfs jongeren - juist jongeren - uit heel verschillende landen, omringd door totaal uiteenlopende politieke en culturele omstandigheden, zich aangetrokken voelen. Het is waar dat zij een beperkte en eenzijdige visie laten zien; maar er is geen twijfel dat zo’n verschijnsel ondenkbaar zou zijn als er niet ook goede elementen meespelen, elementen die in de Kerk van vandaag vaak te weinig ruimte vinden om echt te leven.”

6) Drie aandachtspunten
“Om al deze redenen moeten we deze kwestie vooral zien als een gelegenheid tot gewetensonderzoek. We moeten onszelf toestaan fundamentele vragen te stellen: welke zwakheden in het pastorale leven van de Kerk worden door deze gebeurtenissen zichtbaar? Alleen dan kunnen we binnen de Kerk werkelijk plaats bieden aan wie die plaats zoekt en vraagt, en zo elke reden voor schisma wegnemen.

We kunnen schisma zinloos maken door de innerlijke werkelijkheid van de Kerk te vernieuwen. Er zijn, denk ik, drie punten die belangrijk zijn om te overwegen.”

7) Waarom de oude liturgie aantrekt
“Hoewel er veel redenen kunnen zijn waarom velen een toevlucht zochten in de traditionele liturgie, is de belangrijkste dat zij daar de waardigheid van het heilige bewaard vinden.

Na het concilie waren er veel priesters die ‘ontheiliging’ bewust tot programma maakten, met het argument dat het Nieuwe Testament de tempelcultus zou hebben afgeschaft. Het gordijn van de tempel, dat op het moment van Christus’ dood aan het kruis van boven tot beneden scheurde, is volgens sommigen het teken dat het heilige ‘einde verhaal’ is.

De dood van Jezus buiten de stadsmuren - dus in de openbare wereld - zou dan de nieuwe religie zijn. Religie, als zij überhaupt bestaat, moet bestaan in het niet-heilige van het dagelijkse leven, in geleefde liefde.

Vanuit zulke redeneringen hebben zij de heilige gewaden weggehaald; zij hebben kerken zoveel mogelijk ontdaan van die luister die aan het heilige herinnert; en zij hebben de liturgie teruggebracht tot taal en gebaren van het gewone leven, met begroetingen, gewone tekenen van vriendschap, en dergelijke.”

8) Het heilige is niet ‘weg’: het moet herwonnen worden
“Er is geen twijfel dat men met deze theorieën en praktijken de ware samenhang tussen Oude en Nieuwe Testament volledig uit het oog heeft verloren. Men vergeet dat deze wereld niet het Rijk van God is, en dat de ‘Heilige van God’ (Johannes 6,69) in tegenspraak blijft met deze wereld; dat wij reiniging nodig hebben voordat wij tot Hem naderen; dat het profane - ook na de dood en verrijzenis van Jezus - niet simpelweg ‘het heilige’ is geworden.

De Verrezene is verschenen, maar aan hen van wie het hart geopend werd voor Hem, voor het heilige; Hij heeft Zich niet aan iedereen geopenbaard. Zo is er een nieuwe ruimte geopend voor de religie waaraan wij ons nu onderwerpen: de religie die bestaat in het naderen tot de gemeenschap van de Verrezene, aan wiens voeten de vrouwen neerknielden en Hem aanbaden.

Ik wil dit nu niet verder uitwerken. Ik kom meteen tot de conclusie: we moeten de dimensie van het heilige in de liturgie terugwinnen.”

9) Wat liturgie is - en wat zij niet is
“De liturgie is geen feestje; ze is geen bijeenkomst om het gezellig te hebben. Het is niet belangrijk dat de pastoor zijn hoofd breekt over ‘sterke ideeën’ of originele vondsten. De liturgie is datgene waardoor de driemaal heilige God onder ons aanwezig wordt: zij is de brandende braamstruik; zij is het Verbond van God met de mens in Jezus Christus, die gestorven is en verrezen.

De grootheid van de liturgie ligt niet in het feit dat zij een interessant vermaak aanbiedt, maar daarin dat zij de Geheel Andere tastbaar maakt - Hem die wij niet kunnen oproepen. Hij komt omdat Hij het wil.

Met andere woorden: het wezenlijke in de liturgie is het mysterie, dat werkelijkheid wordt in het gemeenschappelijke ritueel van de Kerk. Al het andere maakt het kleiner. Mensen ‘experimenteren’ ermee en voelen zich bedrogen wanneer het mysterie wordt omgevormd tot afleiding; wanneer de hoofdrolspeler in de liturgie niet de levende God is, maar de priester of de liturgische regisseur.”

10) Waar Lefebvre de grenzen trekt
“Los van de liturgische vragen zijn de centrale conflictpunten op dit moment Lefebvres aanval op het decreet over godsdienstvrijheid en op de zogenaamde geest van Assisi. Hier legt Lefebvre de grens tussen zijn positie en die van de katholieke Kerk vandaag.”

11) Zijn kritiek is onaanvaardbaar - maar waar zijn wij onduidelijk?
“Het hoeft niet gezegd te worden dat wat hij hierover zegt, onaanvaardbaar is. We willen hier nu niet zijn dwalingen bespreken, maar onszelf afvragen waar er bij óns onduidelijkheid zit.

Voor Lefebvre staat hier de strijd tegen ideologisch liberalisme op het spel, tegen het relativiseren van de waarheid. Natuurlijk zijn wij het niet met hem eens dat - begrepen volgens de bedoeling van de paus - de concilietekst of het gebed van Assisi iets relativistisch zou zijn.”

12) Vaticanum II moet verdedigd worden - maar zonder het los te maken van de Traditie
“Het is een noodzakelijke taak om het Tweede Vaticaans Concilie te verdedigen tegenover mgr. Lefebvre: als geldig en als bindend voor de Kerk.

Zeker, er bestaat een mentaliteit van enge blik die Vaticanum II losmaakt en die deze tegenreactie heeft uitgelokt. Er zijn veel beschrijvingen die de indruk wekken dat vanaf Vaticanum II alles veranderd is, en dat wat eraan voorafging geen waarde heeft of hooguit nog waarde heeft in het licht van Vaticanum II.”

13) Geen “superdogma”: het concilie in de juiste maat
“Vaticanum II is niet behandeld als een deel van de hele levende Traditie van de Kerk, maar alsof het het einde van de Traditie was: een nieuwe start vanaf nul.

De waarheid is dat dit concilie geen enkel dogma heeft vastgelegd, en er bewust voor gekozen heeft op een bescheiden niveau te blijven, als een pastorale raad; en toch behandelen velen het alsof het een soort superdogma is dat alles andere zijn gewicht ontneemt.”

14) Een dubbele maatstaf die verwarring zaait
“Deze gedachte wordt versterkt door wat er nu gebeurt. Wat vroeger als het heiligste werd beschouwd - de vorm waarin de liturgie werd doorgegeven - lijkt ineens het meest verboden van alles, het enige dat je zonder risico kunt verbieden.

Het is onverdraaglijk om beslissingen die sinds het concilie genomen zijn te bekritiseren; maar als men oude regels of zelfs grote geloofswaarheden in twijfel trekt - bijvoorbeeld de lichamelijke maagdelijkheid van Maria, de lichamelijke verrijzenis van Jezus, de onsterfelijkheid van de ziel, enzovoort - klaagt bijna niemand, of men klaagt hooguit heel gematigd.

Ikzelf heb als professor meegemaakt hoe dezelfde bisschop die vóór het concilie een docent die in wezen onberispelijk was ontsloeg vanwege een bepaalde grofheid in woordgebruik, na het concilie niet bereid was een professor te ontslaan die openlijk fundamentele geloofswaarheden ontkende.”

15) Hoe maak je Vaticanum II geloofwaardig?
“Dit alles brengt veel mensen ertoe zich af te vragen of de Kerk van vandaag wel echt dezelfde is als die van gisteren, of dat men haar ongemerkt in iets anders heeft veranderd.

De enige manier om Vaticanum II geloofwaardig te maken, is het te presenteren zoals het is: één onderdeel van de ononderbroken, unieke Traditie van de Kerk en van haar geloof.”

16) Waarheid wordt gezien als ‘te hoog’ en ‘triomfalistisch’
“In de geestelijke bewegingen van de tijd na het concilie is er geen twijfel dat de kwestie van de waarheid vaak is vergeten, of zelfs weggedrukt. Misschien staan we hier voor het kernprobleem van theologie en pastoraat vandaag.

‘Waarheid’ wordt gezien als een claim die te hoog is, als ‘triomfalisme’ dat niet meer mag. Je ziet dit duidelijk in de crisis die het missionaire ideaal en de missionaire praktijk doormaakt.

Als we bij de verkondiging van ons geloof niet naar de waarheid verwijzen, en als die waarheid niet langer wezenlijk is voor het heil van de mens, dan verliezen missies hun betekenis.”

17) Als iedereen alleen maar “een goede gelovige” moet zijn - wat betekent dat dan?
“In feite heeft men de conclusie getrokken - en dat gebeurt vandaag - dat we in de toekomst alleen nog moeten bevorderen dat christenen goede christenen zijn, moslims goede moslims, hindoes goede hindoes, enzovoort.

Maar als dat zo is: hoe weten we dan wanneer iemand een ‘goede’ christen is, of een ‘goede’ moslim?”

18) Religies als ‘symbolen’ en de leegloop van het geloof
“De gedachte dat alle religies - als je het serieus neemt - alleen maar symbolen zijn van iets dat uiteindelijk onbegrijpelijk is, wint snel terrein in de theologie en is al doorgedrongen in de liturgische praktijk.

Als het zover komt, blijft er van geloof weinig over, want geloof bestaat er juist in dat ik mij verbind aan de waarheid, voor zover die gekend kan worden. Ook daarom is er alle reden om terug te keren naar de juiste weg.”

19) Slot: hoop op herstel van eenheid
“Als we er opnieuw in slagen om op deze punten de volheid van het katholieke geloof te tonen én te leven, dan mogen we hopen dat het schisma van Lefebvre niet lang zal duren.”