3. Rite, teken en symbool

Dierbare broeders en zusters,

Terwijl we onze catechese over de conciliaire constitutie Sacrosanctum Concilium[570] voortzetten, willen we even stilstaan bij enkele fundamentele elementen van de heilige liturgie, zoals de rite, het teken en het symbool.

Het Tweede Vaticaans Concilie heeft, voortbouwend op het waardevolle werk van de Liturgische Beweging, ons geholpen een waarheid te herontdekken die zeer levendig aanwezig was in het bewustzijn van de vroege Kerk en in de leer van de Kerkvaders. De riten van de christelijke liturgie zijn niet louter een uiterlijke omhulling van het sacramentele mysterie, een verzameling willekeurige ceremonies, maar vormen de kerkelijke bemiddeling waardoor de goddelijke gave ons bereikt. Juist om deze reden nodigt het Concilie ons uit om het Mysterium fidei te begrijpen dat in de liturgie tot uiting komt door middel van riten en gebeden. vgl: Sacrosanctum Concilium, 48[[[570|48]]]

De ritus geeft vorm aan de liturgische handeling en, daardoor, aan ons leven, en wekt in ons een spirituele gevoeligheid op die ons in staat stelt de aanwezigheid van God te proeven door Jezus Christus. Dit gebeurt natuurlijk alleen als we geen vreemden of zwijgende toeschouwers vgl: Sacrosanctum Concilium, 48[[[570|48]]] blijven ten aanzien van de liturgie, maar er juist ten volle aan deelnemen — met lichaam, geest en hart — in gehoorzaamheid aan het gebod van de Heer. Door de heilige ritus worden we zo gevormd in het luisteren naar het Woord van God, in dankzegging en aanbidding, in broederlijke uitwisseling en in kerkelijke gemeenschap. We ontdekken dat we een gemeenschap zijn met vele gezichten, verenigd door hetzelfde geloof.

De ritus betrekt ons in een welomschreven reeks gebaren en gebeden, die soms haaks kunnen staan op onze individuele neiging tot spontaniteit. De logica ervan is echter niet om de vrijheid binnen starre kaders te beperken. Integendeel, met de plechtige eenvoud van zijn ritmes onderbreekt de ritus onze hectische bezigheden en leidt ons terug naar wat essentieel is. Zo ontdekken we een andere dimensie van handelen die niet wordt geleid door berekeningen van productiviteit, en een andere ervaring van tijd en ruimte. In de ritus ervaren we een logica van onbaatzuchtigheid, vinden we een pauze die het hart doet herleven, erkennen we dat we worden voorafgegaan door goddelijke genade en leren we leven in een ritme dat wordt bewoond door de Heilige Geest.

De grammatica van de ritus is verweven met de tekens en symbolen die eigen zijn aan de liturgie. Daarin, zoals het Concilie stelt, "wordt de heiliging van de mens door uiterlijk waarneembare tekens wordt aangeduid en op de wijze, eigen aan ieder van deze tekens, wordt bewerkt". Sacrosanctum Concilium, 7[[570|7]] De Catechismus van de Katholieke Kerk[1] onderzoekt de waarde van deze tekenen en herinnert eraan dat "hun betekenis wortelt in het scheppingswerk en in de menselijke cultuur, wordt ze duidelijker in de gebeurtenissen van het Oude Verbond en openbaart zich ten volle in de persoon en het werk van Christus." Catechismus van de Katholieke Kerk, 1145[[1|1145]] Het teken van het water is symbolisch: vanaf het begin van de schepping tot de zondvloed, van de doortocht door de Rode Zee tot de Jordaan, tot aan het water dat uit de zijde van Christus stroomt, dat een sacramenteel teken wordt van onderdompeling in zijn dood en verrijzenis.

"Teken" en "symbool" zijn termen die vaak als synoniemen worden gebruikt. In werkelijkheid is een teken symbolisch wanneer het niet alleen naar een idee kan verwijzen, maar naar een heel systeem van betekenissen en waarden. Op deze manier wordt bijvoorbeeld, wanneer we met wijwater worden besprenkeld, ons bewustzijn van de bij de doop ontvangen gave en onze toewijding aan een nieuw leven in Christus opnieuw aangewakkerd. Ten tweede zijn symbolen in wezen praktisch van aard, omdat het in de eerste plaats handelingen zijn: sommige eenvoudig en alledaags, zoals knielen en het vredesteken uitwisselen, of veeleisender, zoals de constitutieve handelingen van elk sacrament. Bovenal hebben symbolen een unieke performatieve en transformerende dimensie, zowel met betrekking tot de materiële elementen waaruit ze zijn samengesteld als tot degenen die ermee in contact komen, waardoor een gevoel van verbondenheid wordt gewekt, het hart en de geest worden geraakt en authentieke kerkelijke relaties ontstaan.

In de Apostolische Brief Desiderio desideravi[8667] heeft paus Franciscus, in navolging van een uitspraak van Romano Guardini, "de eerste taak van het werk van liturgische vorming" geïdentificeerd: "de mens moet weer in staat worden om symbolen te begrijpen." 44[[8667|+58]] We moeten ons laten vormen door de rituelen van de liturgie, zorgvuldig en zonder willekeur aandacht besteden aan de schoonheid van onze vieringen, en ons inzetten voor een authentieke mystagogie. De ervaring van een levende en vrome liturgie, vergezeld van passende mystagogische catechese, is de beste bron om in iedereen die openheid voor de ontmoeting met God weer tot leven te wekken, die, in de logica van de Incarnatie, alleen kan plaatsvinden door de hele persoon erbij te betrekken: geest, ziel en lichaam. (1 Thess. 5, 23)[[b:1 Thess. 5, 23]]