Conversi ad Dominum - Zu Geschichte und Theologie der christlichen Gebetsrichtung

Voor de doorsnee praktiserende katholiek springen twee resultaten van de liturgische hervorming van het Tweede Vaticaans Concilie het meest in het oog: het verdwijnen van het Latijn en het altaar dat naar het volk is gericht. Wie de concilieteksten leest, kan met verbazing vaststellen dat geen van beide daarin op die manier te vinden is.

Zeker: volgens de bedoeling van het concilie moest de volkstaal ruimte krijgen vgl: 2[[[570|36]]] - vooral binnen de liturgie van het Woord. Maar in de concilietekst luidt de algemene norm die er direct aan voorafgaat: “Het gebruik van de Latijnse taal moet in de Latijnse riten behouden blijven, behoudens bijzonder recht.” 1[[570|36]]

Over het oriënteren van het altaar naar het volk toe wordt in de concilietekst niet gesproken. Dat gebeurt wél in postconciliaire instructies. De belangrijkste daarvan is de Institutio Generalis Missalis Romani, de Algemene Inleiding op het nieuwe Romeins Missaal[1209] van 1969. Daar lezen we in nummer 262[1209|(262)]: “Het hoofdaltaar moet los van de muur gebouwd worden, zodat men er gemakkelijk omheen kan gaan en erop kan celebreren, naar het volk toe (versus populum).”

De inleiding bij de nieuwe editie van het Romeins Missaal (2002) heeft deze tekst letterlijk overgenomen, maar voegde op het einde het volgende toe: “dit is wenselijk waar het mogelijk is.” Institutio Generalis Missalis Romani, 299[[1798|299]] Die toevoeging is door velen gelezen als een verstrenging van de tekst van 1969, in de zin dat er nu een algemene verplichting zou bestaan om - “waar mogelijk” - altaren te bouwen die naar het volk gericht zijn.

Die interpretatie was echter al op 25 september 2000 verworpen door de bevoegde Congregatie voor de Goddelijke Eredienst, toen zij uitlegde[6391] dat het woord “expedit” (“het is wenselijk”) geen verplichting uitdrukt maar een aanbeveling. De lichamelijke oriëntatie moet - zo zegt de Congregatie - onderscheiden worden van de geestelijke oriëntatie. Wanneer de priester versus populum celebreert, moet zijn geestelijke gerichtheid toch altijd “versus Deum per Iesum Christum” zijn: naar God toe, door Jezus Christus. Omdat riten, tekenen, symbolen en woorden de laatste werkelijkheid van het heilsgeheim nooit volledig kunnen uitputten, moet men hier eenzijdige en absoluterende standpunten vermijden.

Dit is een belangrijke verduidelijking, omdat zij het relatieve karakter van uiterlijke symbolische vormen laat zien, en zo ingaat tegen fanatisme dat helaas in de afgelopen veertig jaar in het debat rond de liturgie niet zeldzaam is geweest. Tegelijk werpt ze licht op de uiteindelijke richting van het liturgisch handelen, die nooit volledig in uiterlijke vormen kan worden uitgedrukt en die voor priester en volk dezelfde is (naar de Heer toe: naar de Vader, door Christus, in de Heilige Geest).

Het antwoord van de Congregatie[6391] zou daarom ook een rustiger klimaat moeten scheppen voor de discussie: een klimaat waarin men, zonder wederzijdse veroordelingen, kan zoeken naar de beste manier om het heilsgeheim concreet te beleven, door aandachtig naar elkaar te luisteren, maar vooral door te luisteren naar de diepste aanwijzingen van de liturgie zelf. Standpunten haastig wegzetten als “preconciliair”, “reactionair”, “conservatief”, of juist als “progressief” of “vreemd aan het geloof”, zou in het gesprek niet meer aanvaardbaar mogen zijn. Het gesprek zou eerder ruimte moeten maken voor een nieuwe, oprechte gezamenlijke inzet om de wil van Christus zo goed mogelijk te doen.

Dit kleine boek van Uwe Michael Lang, een oratoriaan die in Engeland woont, analyseert de kwestie van de gerichtheid van het liturgisch gebed vanuit historisch, theologisch en pastoraal perspectief. Daarmee laait - zo lijkt het mij - op een geschikt moment opnieuw een debat op dat, ondanks de schijn, ook na het concilie nooit echt is verdwenen.

De liturgist uit Innsbruck Josef Andreas Jungmann, een van de architecten van de Constitutie over de heilige liturgie van Vaticanum II, had zich vanaf het begin krachtig verzet tegen het polemische cliché dat de priester tot dan toe zou hebben gevierd “met de rug naar het volk”. Jungmann benadrukte juist dat het niet ging om het volk de rug toekeren, maar om dezelfde oriëntatie aannemen als het volk.

De liturgie van het Woord heeft een karakter van verkondiging en dialoog: spreken en antwoorden; daarom hoort daar het wederzijds toewenden van wie verkondigt naar wie luistert en omgekeerd bij. Het eucharistisch gebed daarentegen is het gebed waarin de priester voorgaat, maar het is gericht - samen met het volk en zoals het volk - naar de Heer toe. Daarom, zo stelde Jungmann, behoort diezelfde richting van priester en volk tot het wezen van het liturgisch handelen.

Later hebben Louis Bouyer - ook hij een van de belangrijkste liturgisten van het concilie - en Klaus Gamber, ieder op zijn eigen manier, de kwestie opnieuw opgepakt. Ondanks hun grote gezag hadden zij vanaf het begin moeite om gehoord te worden, zo sterk was de neiging om het gemeenschapselement van de liturgische viering te benadrukken en daarom priester en volk vooral naar elkaar toe te laten staan.

Pas in de laatste tijd is het klimaat ontspannener geworden. Daardoor roept iemand die vragen stelt zoals Jungmann, Bouyer en Gamber die stelden, niet langer meteen de verdenking op “anticonciliaire” gevoelens te koesteren. Vooruitgang in historisch onderzoek heeft het debat objectiever gemaakt, en gelovigen voelen steeds sterker aan hoe betwistbaar een oplossing is waarin je nauwelijks nog iets merkt van de openheid van de liturgie naar wat haar te wachten staat en naar wat haar overstijgt.

In die situatie kan het boek van Uwe Michael Lang - zo prettig zakelijk en helemaal niet polemisch - een waardevolle hulp blijken. Zonder de pretentie van nieuwe ontdekkingen presenteert het met grote zorg de resultaten van onderzoek van de laatste decennia en geeft het de informatie die nodig is om tot een nuchter oordeel te komen. Zeer waardevol is ook dat het niet alleen de (in Duitsland weinig bekende) bijdrage van de Kerk van Engeland belicht, maar ook het bijbehorende debat binnen de Oxfordbeweging in de 19e eeuw, in de context waarin de bekering van John Henry Newman rijpte. Op die basis worden vervolgens de theologische antwoorden uitgewerkt.

Ik hoop dat dit boek van een jonge onderzoeker een hulp kan zijn in de inspanning - die voor elke generatie nodig is - om de liturgie juist te begrijpen en waardig te vieren. Mijn wens is dat het veel aandachtige lezers mag vinden.