Gerechtigheid en naastenliefde vinden harmonie in het mysterie van God.

In de naam van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest.
Vrede zij met u!

Excellentie,
geachte prelaten van het Apostolisch Tribunaal van de Rote Romana,

bij deze onze eerste ontmoeting wil ik allereerst mijn waardering uitspreken voor uw werk, dat een waardevolle dienst is aan de universele rechterlijke functie die aan de paus toekomt en waaraan de Heer u heeft geroepen deel te nemen. «Veritatem facientes in caritate» (Ef. 4, 15)[b:Ef. 4, 15]: dit is een uitdrukking die van toepassing is op uw dagelijkse missie in de rechtspraak.

Ik dank Zijne Excellentie de decaan voor zijn woorden, die de eenheid van u allen met de opvolger van Petrus tot uitdrukking brengen. Mijn dankbaarheid gaat ook uit naar alle kerkelijke rechtbanken in de wereld. Door het ambt van rechter dat ik heb mogen uitoefenen, kan ik uw ervaring beter begrijpen en het kerkelijke belang van uw taak beter inschatten.

Vandaag wil ik terugkomen op een fundamenteel thema dat centraal stond in de toespraken van Pius XII tot paus Franciscus tot het Tribunaal van de Rote Romana. Het gaat om de relatie tussen uw activiteit en de waarheid die inherent is aan de rechtspraak. Bij deze gelegenheid wil ik u enkele overwegingen voorleggen over het nauwe verband tussen de waarheid van de gerechtigheid en de deugd van de naastenliefde. Het gaat hier niet om twee tegengestelde principes, noch om waarden die volgens puur pragmatische criteria tegen elkaar moeten worden afgewogen, maar om twee dimensies die intrinsiek met elkaar verbonden zijn en hun diepste harmonie vinden in het mysterie van God zelf, die Liefde en Waarheid is.

Deze correlatie vereist een voortdurende en nauwkeurige kritische exegese, aangezien er bij de uitoefening van de rechtspraak niet zelden een dialectische spanning ontstaat tussen de eisen van de objectieve waarheid en de zorgzaamheid van de naastenliefde. Soms bestaat het risico dat een te grote identificatie met de vaak moeilijke omstandigheden van de gelovigen kan leiden tot een gevaarlijke relativering van de waarheid. Een verkeerd begrepen medeleven, ook al lijkt het voort te komen uit pastorale ijver, dreigt namelijk de noodzakelijke waarheidsvinding van het gerechtelijk ambt te vertroebelen. Dit kan niet alleen gebeuren in het kader van huwelijksnietigheidszaken – waar het zou kunnen leiden tot pastorale beslissingen zonder een solide objectieve basis – maar ook in elk ander soort procedure, waardoor de strengheid en billijkheid ervan worden aangetast.

Aan de andere kant kan er soms sprake zijn van een koele en afstandelijke bevestiging van de waarheid, die geen rekening houdt met alles wat de liefde voor mensen vereist, en waarbij de zorgzaamheid die voortkomt uit respect en barmhartigheid, die in alle fasen van een proces aanwezig moet zijn, wordt weggelaten.

Bij het overwegen van de relatie tussen waarheid en naastenliefde, komt een duidelijke richtlijn uit de leer van de apostel Paulus, die als volgt aanspoort: “Door in liefde de waarheid te volgen, streven wij ernaar in alles te groeien naar Hem, die het hoofd is, Christus” (Ef. 4, 15)[b:Ef. 4, 15]. Veritatem facientes in caritate: het gaat niet alleen om het aanpassen aan een speculatieve waarheid, maar om “de waarheid doen”, dat wil zeggen een waarheid die al het handelen moet verlichten. En dat moet gebeuren “in liefde”, die de grote drijfveer is om ware gerechtigheid te doen. Met een andere Bijbelse zin, ditmaal van Johannes, worden jullie geroepen om “medewerkers van de waarheid” te zijn (3 Joh. 8)[b:3 Joh. 8]. Benedictus XVI, die deze woorden als bisschoppelijk motto had gekozen, benadrukte in zijn encycliek Caritas in Veritate[2254] de "het noodzakelijk is liefde en waarheid niet alleen met elkaar te verbinden in de door de heilige Paulus aangegeven richting van “veritas in caritate” (Ef. 4, 15)[b:Ef. 4, 15], maar ook in de omgekeerde en complementaire vorm “caritas in veritate”. De waarheid moet worden gezocht, gevonden en uitgedrukt in de “economie” van de liefde, maar de liefde moet tevens in het licht van de waarheid worden verstaan, bevestigd en in praktijk gebracht." Caritas in Veritate, 2[[2254|2]]

Laat uw handelen daarom altijd worden ingegeven door die ware naastenliefde die boven alles het eeuwige heil van de naaste in Christus en in de Kerk zoekt, wat inhoudt dat men zich houdt aan de waarheid van het Evangelie. Zo vinden we het kader waarin alle juridische activiteiten van de Kerk moeten worden geplaatst: de salus animarum als hoogste wet in de Kerk. vgl: Codex Iuris Canonici, 1752[[[30|1752]]] Op deze manier is uw dienst aan de waarheid van de gerechtigheid een bijdrage van liefde aan het heil van de zielen.

In het kader van de waarheid in de liefde kunnen alle aspecten van de kerkelijke processen worden geplaatst. Allereerst moet het handelen van de verschillende hoofdrolspelers in het proces volledig worden gekenmerkt door de actieve wens om bij te dragen aan het vinden van een rechtvaardig vonnis, met een strikte intellectuele eerlijkheid, technische competentie en een rechtvaardig geweten. De voortdurende strekking van allen naar de waarheid is wat de activiteiten van de rechtbanken zo harmonieus maakt, in overeenstemming met de institutionele opvatting van het proces, meesterlijk beschreven door de eerbiedwaardige Pius XII in zijn toespraak tot de Rota in 1944. De verplichting de waarheid te zoeken bij de behandeling van huwelijkszaken[[5385]] Het doel dat alle betrokkenen bij de processen gemeen hebben, elk in trouw aan zijn eigen rol, is het zoeken naar de waarheid, die niet beperkt blijft tot het vervullen van een professionele taak, maar moet worden opgevat als een directe uitdrukking van morele verantwoordelijkheid. Dit wordt in de eerste plaats ingegeven door naastenliefde, maar gaat verder dan alleen de eisen van gerechtigheid, om zoveel mogelijk het integrale welzijn van personen te dienen, zonder de eigen functie te verstoren, maar deze met een volledig kerkelijk besef uit te oefenen.

De dienst aan de waarheid in naastenliefde moet in al het werk van de kerkelijke rechtbanken tot uiting komen. Dit moet door de hele kerkgemeenschap en in het bijzonder door de betrokken gelovigen kunnen worden gewaardeerd: door degenen die om een oordeel over hun huwelijk vragen, door degenen die worden beschuldigd van het plegen van een canoniek misdrijf, door degenen die zichzelf als slachtoffer van een ernstig onrecht beschouwen, door degenen die een recht opeisen. Canonieke processen moeten het vertrouwen wekken dat voortkomt uit professionele ernst, uit intensief en zorgvuldig werk, uit overtuigde toewijding aan wat kan en moet worden gezien als een echte professionele roeping. De gelovigen en de hele kerkgemeenschap hebben recht op een rechtvaardige en tijdige uitoefening van de procesfuncties, omdat dit een weg is die van invloed is op het geweten en het leven.

In dit licht moet de waarheid, en dus het goede en het schone, van alle ambten en diensten die verband houden met processen worden benadrukt. Veritatem facientes in caritate: alle justitiemedewerkers moeten handelen volgens een beroepscode, die zorgvuldig moet worden bestudeerd en toegepast in de kerkelijke context, zodat deze echt een voorbeeldfunctie krijgt. In die zin moet een door de beroepsethiek geïnspireerde stijl ook doordringen in het werk van advocaten wanneer zij de gelovigen bijstaan bij de verdediging van hun rechten, waarbij zij de belangen van hun cliënten behartigen zonder ooit verder te gaan dan wat zij naar hun geweten als juist en in overeenstemming met de wet beschouwen. De promotoren van gerechtigheid en de verdedigers van het huwelijk zijn spilfiguren in de rechtspraak en zijn vanwege hun missie geroepen om het algemeen belang te beschermen. Een louter bureaucratische benadering in een rol van zo'n belang zou een duidelijk nadeel opleveren voor het zoeken naar de waarheid.

Rechters, die de zware verantwoordelijkheid hebben om te bepalen wat rechtvaardig is, dat wil zeggen wat waar is, mogen niet vergeten dat “gerechtigheid hand in hand gaat met vrede en is altijd en actief aan vrede gekoppeld. Gerechtigheid en vrede zoeken het goede in ieder en allen en om deze reden vereisen zij goede orde en waarheid. Als iemand wordt bedreigd, falen beide; als het recht wordt geschonden, is de vrede eveneens in gevaar.”. Uit recht op gerechtigheid voor ieder groeit de vrede voor allen, 1[[1490|1]] Vanuit dit perspectief bekeken, wordt de rechter een vredestichter die bijdraagt aan de versterking van de eenheid van de Kerk in Christus.

Het proces is op zich geen spanning tussen tegenstrijdige belangen, zoals soms verkeerd wordt begrepen, maar het is het onmisbare instrument om de waarheid en gerechtigheid in de zaak te onderscheiden. Het contradictoire karakter van het gerechtelijke proces is bijgevolg een dialogische methode om de waarheid vast te stellen. De concreetheid van de zaak vereist namelijk altijd dat de feiten worden vastgesteld en dat de redenen en bewijzen ten gunste van de verschillende standpunten worden vergeleken, op basis van de veronderstelling dat het huwelijk geldig is en de verdachte onschuldig is, totdat het tegendeel is bewezen. De opgedane juridische ervaring getuigt van de onmisbare rol van de contradictoire procedure en het doorslaggevende belang van de onderzoeksfase. De rechter moet, met behoud van zijn onafhankelijkheid en onpartijdigheid, het geschil beslechten op basis van de elementen en argumenten die tijdens het proces naar voren zijn gekomen. Het niet naleven van deze fundamentele beginselen van rechtvaardigheid – en het bevorderen van een ongerechtvaardigde ongelijkheid in de behandeling van soortgelijke situaties – is een aanzienlijke aantasting van het juridische profiel van de kerkelijke gemeenschap.

Deze overwegingen kunnen worden toegepast op elke fase van het proces en op elk type rechtszaak. Bij wijze van voorbeeld: in de kortste procedure van nietigverklaring van het huwelijk voor de diocesane bisschop moet de op het eerste gezicht duidelijke aard van de nietigheid die dit mogelijk maakt, zeer zorgvuldig worden beoordeeld, zonder te vergeten dat het dezelfde procedure moet zijn die naar behoren wordt uitgevoerd om het bestaan van de nietigheid te bevestigen of om de noodzaak te bepalen om een beroep te doen op de gewone procedure. Het is dan ook van fundamenteel belang dat het canoniek huwelijksrecht met wetenschappelijke ernst en trouw aan het leergezag blijft worden bestudeerd en toegepast. Deze wetenschap is onmisbaar om zaken op te lossen volgens de criteria die zijn vastgelegd in de wet en de jurisprudentie van de Rote Romana, die in de meeste gevallen niets anders doen dan de eisen van het natuurrecht verkondigen.

Beste vrienden, uw missie is verheven en veeleisend. Jullie zijn geroepen om de waarheid streng maar zonder starheid te bewaken en naastenliefde zonder uitzondering te betrachten. In dit evenwicht, dat in werkelijkheid een diepe eenheid is, moet de ware christelijke juridische wijsheid tot uiting komen. Ik wil deze overwegingen afsluiten door jullie werk toe te vertrouwen aan de voorspraak van de Maagd Maria, Speculum iustitiae, het volmaakte model van waarheid in naastenliefde. Dank u wel!