Het medeleven van de Samaritaan: liefhebben door de pijn van een ander te dragen

Dierbare broeders en zusters,

De vierendertigste Werelddag van de Zieken[d:30] zal op 11 februari 2026 plechtig worden gevierd in Chiclayo, Peru. Bij deze gelegenheid zou ik willen aanbevelen om nog eens stil te staan bij de figuur van de barmhartige Samaritaan, want hij is altijd relevant en essentieel om de schoonheid van naastenliefde en de sociale dimensie van mededogen te herontdekken. Deze reflectie richt onze aandacht nog meer op de behoeftigen en allen die lijden, in het bijzonder de zieken.

We kennen allemaal het ontroerende verhaal uit het Evangelie van Lucas. (Lc. 10, 25-37)[[b:Lc. 10, 25-37]] Jezus antwoordt een wetgeleerde, die hem vraagt wie zijn naaste is die hij moet liefhebben, met dit verhaal: een man die van Jeruzalem naar Jericho reisde, werd door rovers overvallen en voor dood achtergelaten. Terwijl een priester en een leviet hem voorbijgingen, had een Samaritaan medelijden met hem, verbond zijn wonden, bracht hem naar een herberg en zorgde voor hem. Ik heb ervoor gekozen om over deze Bijbelpassage na te denken vanuit het perspectief van de encycliek Fratelli tutti[7800], geschreven door mijn geliefde voorganger paus Franciscus. Daar worden mededogen en barmhartigheid jegens mensen in nood niet gereduceerd tot een louter individuele inspanning, maar worden ze gerealiseerd door middel van relaties: met onze broeders en zusters in nood, met degenen die voor hen zorgen en, uiteindelijk, met God die ons zijn liefde schenkt.

1. De gave van de ontmoeting: de vreugde van het bieden van nabijheid en aanwezigheid
We leven ondergedompeld in een cultuur van snelheid, onmiddellijkheid en haast – een cultuur van "wegwerpen" en onverschilligheid die ons belet om onderweg even stil te staan en dichterbij te komen om de noden en het lijden om ons heen te erkennen. In de parabel ging de Samaritaan, toen hij de gewonde man zag, niet 'voorbij'. In plaats daarvan keek hij hem aan met een open en aandachtige blik – de blik van Jezus zelf – die hem ertoe bracht te handelen met menselijke en medelevende nabijheid. De Samaritaan "stopte, stapte op de man af en verzorgde hem eigenhandig; hij spendeerde zelfs geld om in zijn noden te voorzien.... (Bovenal) gaf hij hem zijn tijd". Fratelli tutti, 63[[7800|63]] Jezus leert ons niet alleen wie onze naaste is, maar ook hoe we een naaste kunnen worden; met andere woorden, hoe we dicht bij anderen kunnen komen. vgl: Fratelli tutti, 80-82[[[7800|80-82]]] In dit opzicht kunnen we met Sint-Augustinus bevestigen dat de Heer ons niet wilde laten zien wie de naaste van die man was, maar aan wie hij een naaste moest worden. Niemand is immers echt een naaste totdat hij vrijwillig dicht bij een ander komt. Degene die een naaste werd, was dus degene die barmhartigheid toonde. vgl: 171, 2; 179 A, 7.[[[3598]]]

Liefde is niet passief, maar gaat de ander tegemoet; nabijheid hangt niet af van fysieke of sociale nabijheid, maar van de beslissing om lief te hebben. Daarom is de christen nabij aan degenen die lijden, in navolging van het voorbeeld van Christus, de ware goddelijke Samaritaan die de gekwetste mensheid tegemoet trad. Het gaat niet om eenvoudige gebaren van filantropie, maar om tekenen waarin men kan zien dat persoonlijke deelname aan het lijden van de ander inhoudt dat men zichzelf geeft, dat men verder gaat dan het bevredigen van behoeften, om ervoor te zorgen dat onze persoon deel uitmaakt van de gave. vgl: Deus Caritas Est, 34[[[715|34]]] vgl: Salvifici doloris, 28[[[714|28]]] Deze naastenliefde wordt noodzakelijkerwijs gevoed door de ontmoeting met Christus, die zich uit liefde voor ons heeft gegeven. Sint Franciscus legde dit heel goed uit toen hij, sprekend over zijn ontmoeting met de melaatsen, zei: “De Heer zelf leidde mij naar hen toe”, 2: Fonti Francescane, 110[[3821]] omdat hij door hen de zoete vreugde van het liefhebben had ontdekt.

De gave van de ontmoeting vloeit voort uit onze eenheid met Jezus Christus. Wij erkennen Hem als de barmhartige Samaritaan die ons eeuwige verlossing heeft gebracht, en wij maken Hem aanwezig telkens wanneer wij een gewonde broeder of zuster de hand reiken. De heilige Ambrosius zei: "Aangezien niemand meer onze naaste is dan Hij die onze wonden heeft genezen, laten wij Hem liefhebben als Heer en ook als naaste; want niets is zo dichtbij als het hoofd voor zijn ledematen. Laten we ook degenen liefhebben die Christus navolgen; laten we degenen liefhebben die lijden onder de armoede van anderen, omwille van de eenheid van het Lichaam." VII, 84[[852]] "Eén zijn in de Ene" – door nabijheid, aanwezigheid en ontvangen en gedeelde liefde – is je verheugen, zoals Sint Franciscus, in de zoetheid van de ontmoeting met de Heer.

2. De gedeelde missie om voor de zieken te zorgen
De heilige Lucas vervolgt en merkt op dat de Samaritaan "met medelijden bewogen was". Medelijden impliceert in deze zin een diepe emotie die ons tot handelen aanzet. Het is een gevoel dat van binnenuit komt en leidt tot een toegewijde reactie op het lijden van een ander. In deze parabel is medelijden het kenmerkende kenmerk van actieve liefde; het is niet theoretisch of louter sentimenteel, maar komt tot uiting in concrete gebaren. De Samaritaan kwam dichterbij, verzorgde de wonden, nam de leiding en verleende zorg. Opvallend is dat hij niet in zijn eentje handelt: "De Samaritaan zocht een herbergier die voor de man kon zorgen; ook wij zijn geroepen om ons te verenigen als een gezin dat sterker is dan de som van kleine individuele leden." Fratelli tutti, 78[[7800|78]] In mijn ervaring als missionaris en bisschop in Peru heb ik persoonlijk veel mensen gezien die barmhartigheid en mededogen tonen in de geest van de Samaritaan en de herbergier. Familieleden, buren, gezondheidswerkers, mensen die zich bezighouden met pastorale zorg voor zieken, en vele anderen stoppen onderweg om mensen in nood te benaderen, te genezen, te ondersteunen en te begeleiden. Door te geven wat ze hebben, geven ze mededogen een sociale dimensie. Deze ervaring, die plaatsvindt binnen een netwerk van relaties, overstijgt louter individuele toewijding. Om deze reden heb ik in de apostolische exhortatie Dilexi Te[9671] de zorg voor zieken niet alleen een "belangrijk onderdeel" van de missie van de Kerk genoemd, maar ook een authentieke "kerkelijke actie" Dilexi Te, 49[[9671|49]]. Ik citeerde de heilige Cyprianus om te illustreren hoe deze dimensie dient als maatstaf voor de gezondheid van een samenleving: "Deze pest en plaag, die zo verschrikkelijk en dodelijk lijkt, zoekt de gerechtigheid van ieder mens en onderzoekt de geest van het menselijk ras, om te zien of de gezonden de zieken dienen; of familieleden elkaar oprecht liefhebben; of meesters medelijden hebben met hun zieke dienaren; of artsen de zieken die om hulp smeken niet in de steek laten." De Mortalitate[[9799]]

"Eén zijn in de Ene" betekent echt erkennen dat we leden zijn van één Lichaam dat het medeleven van de Heer brengt aan het lijden van alle mensen, ieder volgens zijn eigen roeping. vgl: Salvifici doloris, 24[[[714|24]]] Bovendien is de pijn die ons tot mededogen beweegt niet de pijn van een vreemde; het is de pijn van een lid van ons eigen Lichaam, aan wie Christus, ons Hoofd, ons opdraagt zorg te dragen, voor het welzijn van allen. In die zin wordt onze dienstverlening geïdentificeerd met het lijden van Christus zelf en, wanneer deze in christelijke geest wordt aangeboden, versnelt zij de vervulling van het gebed van de Verlosser voor de eenheid van allen. vgl: Salvifici doloris, 31[[[714|31]]]

3. Altijd gedreven door liefde voor God, om onszelf en onze naaste te ontmoeten
In het dubbele gebod: "Je zult de Heer, je God, liefhebben met heel je hart, met heel je ziel, met heel je kracht en met heel je verstand, en je naaste als jezelf" (Lc. 10, 27)[b:Lc. 10, 27], erkennen we het primaat van de liefde voor God en de directe gevolgen daarvan voor elke dimensie van de menselijke liefde en relatie. "De liefde voor onze naaste is een tastbaar bewijs van de authenticiteit van onze liefde voor God, zoals de apostel Johannes getuigt: 'Niemand heeft ooit God gezien; als wij elkaar liefhebben, blijft God in ons en is zijn liefde in ons volmaakt geworden... God is liefde, en wie in de liefde blijft, blijft in God en God blijft in hem' (1 Joh. 4, 12.16)[b:1 Joh. 4, 12.16]." Dilexi Te, 26[[9671|26]] Hoewel het voorwerp van deze liefde verschilt – God, de naaste en zichzelf – en kan worden opgevat als verschillende uitingen van liefde, blijven ze fundamenteel onlosmakelijk met elkaar verbonden. vgl: Dilexi Te, 26[[[9671|26]]] Het primaat van goddelijke liefde houdt in dat menselijk handelen niet wordt uitgevoerd uit eigenbelang of voor beloning, maar als een manifestatie van een liefde die rituele normen overstijgt en tot uiting komt in authentieke aanbidding. De naaste dienen is God liefhebben door daden. vgl: Fratelli tutti, 79[[[7800|79]]]

Dit perspectief stelt ons ook in staat de ware betekenis van onszelf liefhebben te begrijpen. Het betekent dat we elke poging om ons zelfrespect of gevoel van waardigheid te baseren op wereldse stereotypen – zoals succes, carrière, status of familieachtergrond vgl: Fratelli tutti, 101[[[7800|101]]] – terzijde schuiven en onze juiste plaats voor God en de naaste herwinnen. Benedictus XVI merkte op: "De mens als geestelijk schepsel verwerkelijkt zich door intermenselijke relaties. Hoe meer hij die relaties op authentieke wijze beleeft, des te meer rijpt ook zijn eigen persoonlijke identiteit. Niet door afzondering komt de mens tot zijn recht, maar door zichzelf in relatie met anderen en met God te plaatsen." Caritas in Veritate, 53[[2254|53]]

Beste broeders en zusters, "het ware geneesmiddel voor de wonden van de mensheid is een levensstijl gebaseerd op broederlijke liefde, die haar wortels heeft in de liefde voor God." Paus Franciscus, Boodschap...Paus Franciscus, Boodschap aan de deelnemers aan het 33e Internationale Jeugdfestival (MLADIFEST), Medjugorje, 1-6 augustus 2022 Ik hoop oprecht dat onze christelijke levensstijl altijd deze broederlijke, "Samaritaanse" geest zal weerspiegelen – een geest die gastvrij, moedig, toegewijd en ondersteunend is, geworteld in onze eenheid met God en ons geloof in Jezus Christus. Aangewakkerd door deze goddelijke liefde zullen we zeker in staat zijn om onszelf te geven voor het welzijn van allen die lijden, in het bijzonder onze broeders en zusters die ziek, bejaard of gekweld zijn.

Laten we onze gebeden opdragen aan de Heilige Maagd Maria, Gezondheid der Zieken, en haar vragen om iedereen bij te staan die lijdt en behoefte heeft aan medeleven, troost en een luisterend oor. Laten we haar voorspraak vragen met dit oude gebed, dat in gezinnen wordt gebeden voor mensen die leven met ziekte en pijn:

Lieve Moeder, ga niet weg van mij.
Wend uw ogen niet van mij af.
Wandel met mij op elk moment
en laat mij nooit alleen.
U die mij altijd beschermt
als een ware Moeder,
verkrijg voor mij de zegen van de Vader,
de Zoon en de Heilige Geest.

Ik geef van harte mijn apostolische zegen aan allen die ziek zijn, aan hun families en aan degenen die voor hen zorgen – zowel gezondheidswerkers als pastorale werkers – en in het bijzonder aan allen die deelnemen aan deze Werelddag van de Zieken[d:30].

Vanuit het Vaticaan, 13 januari 2026.

LEO PP. XIV