Verschillende liturgieën: een rijkdom voor de ene Kerk

Tien jaar na de publicatie van het Motu Proprio Ecclesia Dei[280]: welke balans kunnen we opmaken? Ik denk dat dit vóór alles een gelegenheid is om onze dankbaarheid te tonen en God te danken. De verschillende gemeenschappen die uit deze pauselijke tekst zijn ontstaan, hebben de Kerk een groot aantal priesterlijke en religieuze roepingen geschonken. Zij dienen het Evangelie in onze tijd met ijver en vreugde, en zijn diep met de paus verbonden. Door hen zijn veel gelovigen bevestigd in de vreugde om de liturgie te kunnen beleven en in hun liefde voor de Kerk - of misschien hebben ze beide teruggevonden. In verschillende bisdommen - en dat zijn er niet weinig! _ dienen zij de Kerk in samenwerking met de bisschoppen en in broederlijke verbondenheid met gelovigen die zich thuis voelen in de vernieuwde vorm van de nieuwe liturgie. Dit alles kan ons vandaag alleen maar aanzetten tot dankbaarheid!

Toch zou het niet erg realistisch zijn om de minder goede kanten te verzwijgen: op veel plaatsen blijven de moeilijkheden bestaan - en blijven ze bestaan - omdat bisschoppen, priesters én gelovigen deze gehechtheid aan de oude liturgie zien als een verdeeldheid scheppend element. Iets dat alleen maar de kerkelijke gemeenschap verstoort en wantrouwen oproept: men verdenkt hen ervan het concilie slechts “met voorbehoud” te aanvaarden, en meer in het algemeen ervan niet echt gehoorzaam te zijn aan de wettige herders van de Kerk. Daarom moeten we ons de volgende vraag stellen: hoe kunnen deze moeilijkheden worden overwonnen? Hoe kan het nodige vertrouwen worden opgebouwd, zodat deze groepen en gemeenschappen die de oude liturgie liefhebben, op een vreedzame manier in het leven van de Kerk kunnen worden geïntegreerd?

Maar achter die vraag zit nog een andere: wat is de diepere reden van dit wantrouwen, of zelfs van deze afwijzing van het voortbestaan van de oude liturgische vormen? Het is best mogelijk dat er op dit terrein redenen zijn die aan elke theologie voorafgaan en die hun oorsprong hebben in het karakter van individuen, in botsende temperamenten, of in andere volledig externe omstandigheden. Maar het is zeker dat er ook diepere redenen zijn die deze problemen kunnen verklaren.

De twee redenen die men het vaakst hoort, zijn: een gebrek aan gehoorzaamheid aan het concilie dat de liturgische boeken zou hebben hervormd, en het doorbreken van de eenheid dat onvermijdelijk zou volgen als men verschillende liturgische vormen zou blijven gebruiken. In theorie is het relatief eenvoudig om beide redeneringen te weerleggen. Het concilie heeft de liturgische boeken niet zelf hervormd; het heeft hun herziening opgedragen en daarvoor enkele basisregels vastgelegd. Bovenal heeft het concilie gedefinieerd wat liturgie is, en die definitie geeft een maatstaf voor elke liturgische viering.

Als men die wezenlijke regels zou verachten, en als men de normæ generales (algemene normen) in de nummers 34–36 van de Constitutie De Sacra Liturgia[570|34-36] terzijde zou schuiven, dán zou men ongehoorzaam zijn aan het concilie! Daarom moeten liturgische vieringen aan deze criteria worden getoetst, of ze nu volgens de oude boeken of volgens de nieuwe boeken worden gevierd.

Het is goed hier te herinneren aan wat kardinaal Newman vaststelde: de Kerk heeft in haar hele geschiedenis nooit orthodoxe (rechtzinnige) liturgische vormen afgeschaft of verboden; zoiets zou totaal vreemd zijn aan de geest van de Kerk. Een orthodoxe liturgie - dat wil zeggen: een liturgie die het ware geloof uitdrukt - is nooit een samenraapsel van verschillende ceremonies, samengesteld volgens pragmatische criteria, waar men dan naar believen over kan beschikken: vandaag zo en morgen anders.

Rechtzinnige vormen van een ritus zijn levende werkelijkheden, ontstaan uit een liefdesdialoog tussen de Kerk en haar Heer. Zij zijn uitdrukkingen van het leven van de Kerk, waarin het geloof, het gebed en het concrete leven van generaties als het ware samenkomen en zijn samengebald, en waarin tegelijk het handelen van God en het antwoord van de mens een concrete gestalte hebben gekregen. Zulke riten kunnen verdwijnen wanneer het “subject” dat ze historisch heeft gedragen, verdwijnt, of wanneer dat subject opgenomen wordt in een ander levensverband.

Het gezag van de Kerk kan in verschillende historische situaties het gebruik van riten bepalen en begrenzen, maar nooit kan het ze puur en simpel verbieden! Het concilie heeft dus een hervorming van de liturgische boeken bevolen, maar het heeft de vroegere boeken niet verboden. De maatstaf die het concilie heeft gegeven, is tegelijk ruimer en veeleisender: hij nodigt iedereen uit tot zelfkritiek! Maar daarop komen we terug.

We moeten ook het andere argument bekijken: dat het bestaan van twee riten de eenheid zou kunnen breken. Daar moeten we onderscheid maken tussen het theologische (principiële) en het praktische aspect.

Wat het principiële betreft, moeten we vaststellen dat er altijd meerdere vormen van de Latijnse ritus hebben bestaan. Ze zijn pas langzaam teruggedrongen door de geleidelijke eenmaking van de Europese leefruimte. Tot aan het concilie bestonden er naast de Romeinse ritus bijvoorbeeld de Ambrosiaanse ritus, de Mozarabische ritus van Toledo, de ritus van Braga, de ritus van de kartuizers en de karmelieten, en de bekendste: de dominicanenritus - en misschien nog andere riten die ik niet ken. Niemand heeft zich ooit eraan gestoord dat dominicanen, die vaak in onze parochies aanwezig waren, niet vierden zoals de pastoors, maar een eigen ritus hadden. Wij twijfelden er nooit aan dat hun ritus net zo katholiek was als de Romeinse, en we waren trots op die rijkdom van verschillende tradities.

Bovendien moet dit gezegd worden: de vrije ruimte die de nieuwe Ordo Missæ biedt voor creativiteit, wordt vaak buitensporig opgerekt. Het verschil tussen de liturgie volgens de nieuwe boeken, zoals die in de praktijk op verschillende plaatsen wordt gevierd, is vaak groter dan het verschil tussen de oude liturgie en de nieuwe liturgie, wanneer die allebei volgens de voorgeschreven liturgische boeken worden gevierd.

Een doorsnee christen zonder speciale liturgische vorming vindt het moeilijk om een gezongen mis in het Latijn volgens het oude missaal te onderscheiden van een gezongen mis in het Latijn volgens het nieuwe missaal. Maar het verschil tussen een mis die trouw volgens het missaal van Paulus VI wordt gevierd, en de concrete vieringen in de volkstaal met alle mogelijke vrijheden en creativiteit - dát verschil kan enorm zijn!

Met deze overwegingen zijn we al over de drempel gegaan van theorie naar praktijk. En in de praktijk worden de dingen natuurlijk ingewikkelder, omdat het gaat om relaties tussen levende mensen.

Het lijkt mij dat de weerstanden waarover we spreken zo groot zijn, omdat men de twee vieringsvormen verbindt met twee verschillende geestelijke houdingen: met twee verschillende manieren om de Kerk en het christelijk bestaan als geheel te beleven en te verstaan. Daar zijn meerdere redenen voor. De eerste is deze: men beoordeelt de twee liturgische vormen op basis van uiterlijke elementen, en komt dan tot de conclusie dat er twee fundamenteel verschillende houdingen zijn.

De doorsnee christen ziet als essentieel voor de vernieuwde liturgie: dat zij in de volkstaal wordt gevierd, of dat er “naar het volk toe” wordt gevierd; dat er veel vrije ruimte is voor creativiteit; en dat leken actieve taken opnemen. Daarentegen ziet men als essentieel voor de viering volgens de oude ritus: dat zij in het Latijn wordt gezegd; dat de priester naar het altaar gekeerd staat; dat de ritus strikt vastligt; en dat de gelovigen de mis volgen met privégebeden, zonder actieve rol.

In zo’n kijk wordt de verschijningsvorm bepalend voor wat liturgie is, niet wat de liturgie zelf als wezenlijk beschouwt. Het was te verwachten dat gelovigen liturgie zouden “uitleggen” vanuit de zichtbare vormen en er geestelijk door gevormd zouden worden, en dat zij niet gemakkelijk doordringen tot de diepten van de liturgie.

De tegenstellingen die we net hebben opgesomd, komen echter noch uit de geest, noch uit de letter van de concilieteksten. De Liturgieconstitutie[570] zelf spreekt helemaal niet over vieren met het gezicht naar het altaar of naar het volk. En over de taal zegt zij dat het Latijn behouden moet blijven, terwijl men een ruimere plaats geeft aan de moedertaal, “vooral in de lezingen, de toelichtingen, in een aantal gebeden en gezangen” 2[[570|36]]

Wat betreft de deelname van de leken benadrukt het concilie eerst in algemene zin dat de liturgie wezenlijk een zaak is van het hele Lichaam van Christus, hoofd en leden, en daarom toebehoort aan het hele Lichaam van de Kerk,

“een gemeenschappelijke viering met zich meebrengen met een talrijke en actieve deelname van de gelovigen”.

En de tekst preciseert:

“Bij de liturgische vieringen moet iedereen, bedienaar of gelovige, bij het uitoefenen van zijn functie uitsluitend en volledig datgene verrichten, wat hem uit de aard van de zaak en volgens de liturgische richtlijnen toekomt.” Sacrosanctum Concilium, 28[[570|28]]
“Om de actieve deelname te verhogen dient men de acclamaties van het volk, de antwoorden, het psalmgezang, de antifonen, de liederen en ook de handelingen en gebaren en de juiste lichaamshouding van het volk te bevorderen. Ook moet op zijn tijd een heilig stilzwijgen worden onderhouden.” Sacrosanctum Concilium, 30[[570|30]]

Dat zijn de richtlijnen van het concilie; ze kunnen iedereen stof tot nadenken geven. Helaas bestaat er bij een aantal moderne liturgisten een neiging om de ideeën van het concilie maar in één richting uit te werken; als men zo te werk gaat, draait men uiteindelijk de bedoeling van het concilie om.

Sommigen herleiden de rol van de priester tot iets puur functioneels. Het feit dat het hele Lichaam van Christus het subject van de liturgie is, wordt vaak zo vervormd dat de lokale gemeenschap een “zelfgenoegzaam” subject wordt dat de liturgie naar zichzelf toe trekt en de verschillende rollen onder elkaar verdeelt. Er bestaat ook een gevaarlijke neiging om het offerkarakter van de mis te minimaliseren en het mysterie en het heilige te laten verdwijnen, onder het - zogezegd dwingende - voorwendsel dat men “begrijpelijker” wil zijn. Ten slotte ziet men de neiging om de liturgie te fragmenteren en eenzijdig haar gemeenschapskarakter te benadrukken, waardoor men de vergadering de macht geeft om over de viering te beslissen.

Maar gelukkig is er ook een groeiende afkeer van het vlakke rationalisme en het pragmatisme van sommige liturgisten, of ze nu theoretici of praktijkmensen zijn. Men ziet een terugkeer naar mysterie, aanbidding en het heilige, en naar het kosmische en eschatologische karakter van de liturgie, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de Oxford Declaration on Liturgy van 1996.

Aan de andere kant moeten we toegeven dat de viering van de oude liturgie te veel was afgedwaald richting individualisme en privébeleving, en dat de verbondenheid tussen priesters en gelovigen onvoldoende was. Ik heb groot respect voor onze voorouders die tijdens de stille missen de “gebeden tijdens de mis” baden die hun gebedenboek aanreikte, maar dat kunnen we zeker niet als ideaal van liturgische viering beschouwen! Misschien zijn juist die beperkte vormen van viering de diepere reden waarom het verdwijnen van de oude liturgische boeken in veel landen geen betekenis had en geen pijn veroorzaakte. Men had nooit echt contact gehad met de liturgie zelf.

Omgekeerd: waar de liturgische beweging een liefde voor de liturgie had gewekt - waar die beweging als het ware vooruitliep op de wezenlijke ideeën van het concilie, zoals de deelname van allen aan de liturgische handeling - daar was de pijn groter, toen een liturgische hervorming te haastig werd doorgevoerd en zich vaak beperkte tot uiterlijke aspecten.

Waar de liturgische beweging nooit had bestaan, gaf de hervorming aanvankelijk geen probleem. Problemen ontstonden slechts sporadisch, namelijk daar waar een wilde creativiteit het heilige mysterie deed verdwijnen.

Daarom is het zo belangrijk om de wezenlijke criteria van de Liturgieconstitutie, die ik hierboven heb geciteerd, te respecteren - ook wanneer men volgens het oude missaal viert! Op het moment dat deze liturgie de gelovigen werkelijk raakt door haar schoonheid en diepgang, zal zij geliefd worden, en dan zal zij ook niet in onoverbrugbare tegenstelling staan tot de nieuwe liturgie - op voorwaarde dat die criteria worden toegepast zoals het concilie het heeft gewild.

Natuurlijk blijven er verschillende geestelijke en theologische accenten bestaan, maar dat zijn dan geen tegengestelde manieren om christen te zijn; het is de rijkdom van één geloof. Toen enkele jaren geleden een sleutelwoord van een nieuwe liturgische beweging in het debat werd gelanceerd - bedoeld om het afglijden van beide liturgische vormen te remmen en hun innerlijke samenhang opnieuw zichtbaar te maken - vreesden sommige vrienden van de oude liturgie dat het om een truc ging om uiteindelijk toch afscheid te nemen van de oude boeken. Zulke angsten zouden moeten verdwijnen.

Als de eenheid van het geloof en de uniekheid van het mysterie in beide manieren van vieren duidelijk zichtbaar worden, kan dat alleen maar een reden zijn tot vreugde en dankbaarheid voor iedereen. Hoe meer wij allen in die geest zullen geloven, leven en handelen, des te meer kunnen wij de bisschoppen ervan overtuigen dat de aanwezigheid van de oude liturgie geen storend element is en geen bedreiging voor de eenheid, maar een gave die dient tot opbouw van het Lichaam van Christus, waaraan wij allen verbonden zijn.

Ik wil u daarom aanmoedigen, beste vrienden, om het geduld niet te verliezen, om vertrouwen te bewaren, en om uit de gave van de liturgie de kracht te putten om in onze tijd van Christus te getuigen.